De Panne laat opnieuw een stuk van zichzelf slopen (opinie)
Foto: Villa Les Tournesols, Zeedijk 46 in De Panne. © Agentschap Onroerend Erfgoed, foto Eelkje Vanderhispallie, CC BY 4.0 / Modellicentie voor gratis hergebruik.
Villa Les Tournesols verdwijnt, en met haar verdwijnt opnieuw een deel van de ziel van onze zeedijk
Na meer dan 120 jaar moet Villa Les Tournesols op Zeedijk 46 in De Panne wijken voor een nieuw appartementsproject. Negen appartementen komen in de plaats van een villa die ontworpen werd door Albert en Alexis Dumont, twee namen die onlosmakelijk verbonden zijn met het uitzicht en de geschiedenis van onze gemeente. Juridisch mag het allemaal kunnen. Maar wie vandaag langs de villa loopt, ziet vooral hoe De Panne opnieuw iets verliest wat nooit meer terugkomt. Geen steen, geen balkon en geen gevel uit een promotiefolder kunnen vervangen wat daar straks wordt afgebroken: een herkenbaar stukje van de oude zeedijk.
Villa Les Tournesols was geen onbeduidend pand. De villa werd gebouwd tussen 1902 en 1904 en staat geregistreerd als vastgesteld bouwkundig erfgoed. De officiële inventaris beschrijft het gebouw als een eclectisch burgerhuis met geglazuurde baksteen, natuurstenen versieringen, een loggia en fraai smeedijzerwerk met bloemmotieven. Dat is geen nostalgische omschrijving van mensen die tegen verandering zijn. Dat is de officiële erkenning dat dit gebouw erfgoedwaarde heeft. Alleen blijkt die erkenning in de praktijk bitter weinig waard wanneer een sloopvergunning wordt aangevraagd.
Daar zit de echte pijn. De villa was niet formeel beschermd als monument. De gemeente kon zich daarom juridisch niet op een harde bescherming beroepen om de afbraak tegen te houden. Burgemeester Wim Janssens heeft dat ook eerlijk gezegd: zonder bescherming sta je niet sterk. Maar precies dat antwoord zou iedereen moeten wakker schudden. Want wat betekent een inventaris van waardevol erfgoed nog wanneer een gebouw op die inventaris toch kan verdwijnen zodra de grondwaarde hoog genoeg wordt en een ontwikkelaar met een technisch correct dossier komt?
Natuurlijk hebben eigenaars rechten. Natuurlijk kost een oude villa geld. Natuurlijk moet De Panne ook woningen hebben en mag een badplaats niet veranderen in een openluchtmuseum waar niets meer mogelijk is. Niemand vraagt dat. Maar wat wij vandaag meemaken, is geen evenwicht tussen behoud en vernieuwing. Het is het zoveelste voorbeeld van een systeem waarin oude gebouwen moeten bewijzen dat ze meer geld waard zijn dan nieuwbouw. Als zij die economische strijd verliezen, verdwijnen ze. Zo simpel is het blijkbaar.
En daar zit ook het probleem met de zeedijk van De Panne. Elke afbraak wordt apart bekeken. Elk dossier krijgt zijn eigen vergunning. Elk gebouw heeft zijn eigen eigenaar, zijn eigen problemen en zijn eigen financiële logica. Maar niemand lijkt nog te kijken naar wat al die afzonderlijke beslissingen samen doen met onze gemeente. De ene villa verdwijnt. Daarna nog één. En dan nog één. Tot we op een dag vaststellen dat de oude zeedijk bijna volledig is verdwenen en dat we onze bezoekers trots vertellen hoe mooi De Panne ooit was.
Erfgoedgids José Decoussemaecker herinnerde eraan dat de zeedijk van De Panne tot het begin van de jaren 1950 over een lengte van ongeveer 1.200 meter vol prachtige villa’s stond. Niet alle verdwenen gebouwen werden vernietigd door oorlog of natuurgeweld. Velen moesten plaatsmaken voor grotere projecten. Villa Les Tournesols is dus geen losstaand incident. Zij past in een geschiedenis waarin De Panne beetje bij beetje zijn eigen gezicht heeft weggegeven.
Dat is des te opvallender omdat De Panne net leeft van karakter. Mensen komen niet alleen naar hier voor zeezicht, strand en appartementen. Ze komen voor de sfeer, voor de duinen, voor de Dumontwijk, voor gebouwen die nog iets vertellen over de geschiedenis van deze kustgemeente. Een zeedijk die overal hetzelfde wordt, maakt De Panne niet moderner. Ze maakt De Panne inwisselbaar. Als elk historisch accent verdwijnt, blijft er een kustlijn over die evengoed in eender welke andere badplaats zou kunnen liggen.
Het is makkelijk om nu te zeggen dat het jammer is. Het is makkelijk om te wijzen op een gebrek aan juridische middelen. Maar jammer vinden is geen beleid. Als De Panne werkelijk waarde hecht aan haar erfgoed, dan moet er dringend een veel duidelijkere visie komen op wat behouden moet blijven en wat niet. Niet wanneer de bulldozers al bijna klaarstaan. Niet wanneer een eigenaar al verkocht heeft. Niet wanneer de vergunning definitief is. Dat debat moet gevoerd worden vóór het te laat is.
Dat betekent niet dat elk oud gebouw heilig is. Sommige panden zijn niet meer te redden. Sommige gebouwen hebben een nieuwe invulling nodig. Soms kan nieuwbouw zelfs een verbetering zijn. Maar dan moet de lat hoger liggen dan: het gebouw is niet beschermd, dus weg ermee. Zeker op de zeedijk, waar elke gevel deel uitmaakt van het gezicht van De Panne, moet veel meer worden gekeken naar behoud, integratie, restauratie en architectuur die respect toont voor wat er al is.
Villa Les Tournesols zal straks verdwijnen. In haar plaats komt een nieuw project, met nieuwe appartementen en nieuwe bewoners. Maar De Panne verliest opnieuw een gebouw dat niet zomaar ergens anders kan worden teruggezet. De villa was een getuige van een tijd waarin onze kust nog een eigen architecturale taal sprak. Zij was geen obstakel voor vooruitgang. Zij was een bewijs dat vooruitgang ook met geheugen kan bestaan.
Wie na de zomer langs Zeedijk 46 wandelt, zal misschien een nette werf zien en later een modern gebouw. Maar wat daar verdwijnt, is veel groter dan één villa. De Panne verliest opnieuw een stuk van zichzelf. En als wij daar nu geen lessen uit trekken, zullen wij binnen enkele jaren opnieuw hetzelfde zeggen bij de volgende afbraak: jammer, maar we konden niets meer doen.
Auteur: Andy Vermaut
Bronnen: Foto Inventaris Onroerend Erfgoed
