Vivian Liska draagt na 25 jaar Antwerpse Joodse studies over aan Theodor Dunkelgrün

14 oktober 2026

Het Instituut voor Joodse Studies van de Universiteit Antwerpen viert op woensdag 14 en donderdag 15 oktober 2026 zijn vijfentwintigste verjaardag met de conferentie Intergenerational Transmission in Jewish Studies. Oprichtend directeur Vivian Liska draagt de leiding over aan Theodor Dunkelgrün. De bijeenkomst brengt ervaren en jongere onderzoekers per vakgebied samen voor gesprekken over de overdracht van kennis, onderzoeksmethoden en ideeën. Het onthaal op woensdag 14 oktober begint om 12.00 uur in het Klooster van de Grauwzusters, Lange Sint-Annastraat 7 in Antwerpen, met een verwelkoming door Liska.

Een voorstel dat aanvankelijk op twijfel stuitte

De voorgeschiedenis gaat terug tot 22 mei 1996. Tijdens een conferentie over The Last Phase of Survivor Literature aan de Ben-Gurion University of the Negev in Beër Sjeva moedigden Mark Gelber, Alvin Rosenfeld en Geoffrey Hartman Vivian Liska aan om in Antwerpen een instituut voor Joodse studies op te richten. Gelber en Rosenfeld behoren ook tot de deelnemers aan de jubileumbijeenkomst. Hartman is inmiddels overleden. Liska verdedigde op 26 oktober 1996 haar proefschrift aan de Antwerpse universiteit. Toen baron Julien Klener vijf jaar later met het voorstel voor een instituut kwam, reageerde zij eerst afwijzend. Zij was pas professor geworden, had vier jonge kinderen en twijfelde aan de belangstelling binnen de universiteit en in de regio. Er waren voordien al occasionele lezingen van het Martin Buber Instituut in Brussel, maar een eigen instituut oprichten vroeg een andere organisatie. Klener nam haar mee naar het ministerie van Onderwijs in Brussel. Daar kwam een jaarlijks financieringsbedrag ter sprake, waarna zij instemde.

De eerste lezing over deportatie uit Antwerpen

Het instituut opende op 11 oktober 2001 met een lezing van Herman Van Goethem over de medewerking van de Vlaamse bestuurlijke elite aan de deportatie van Joden uit Antwerpen. Vier collega’s uit verschillende vakgebieden vormden het eerste bestuur: Herman Van Goethem vanuit geschiedenis, Geert Lernout vanuit literatuur, Joachim Leilich vanuit filosofie en Johan van der Auwera vanuit taalkunde. Liska bereidde de eerste avond samen met student Eric Caers voor. Zij verzamelden handmatig telefoonnummers uit adresboeken en zochten organisaties die belangstelling konden hebben. Voor de lezing in de grote aula op de benedenverdieping van het R-gebouw waren bijna driehonderd inschrijvingen. Onder de aanwezigen bevonden zich families van slachtoffers en families van daders. Liska beschrijft de spanning die dat opriep en de gesprekken tussen mensen met uiteenlopende, soms tegengestelde standpunten. Zulke ontmoetingen kregen nadien een plaats in de werking van het instituut.

Duizend internationale sprekers in een kwart eeuw

In vijfentwintig jaar ontving het instituut ruim duizend internationale sprekers met uiteenlopende religieuze, politieke en wetenschappelijke achtergronden. Het organiseerde bijna vijfhonderd publiekslezingen en ongeveer honderd conferenties, workshops en symposia. Honderden studenten namen deel aan onderwijs over Jiddisch, Hebreeuws, Joodse filosofie, Duits-Joodse en Frans-Joodse literatuur en de inleiding tot het jodendom. Een twaalftal proefschriften kwam tot stand. Er waren onderzoeksverblijven voor ervaren en beginnende wetenschappers en intensieve onderwijsprogramma’s tijdens de academische vakanties. In de reeks Perspectives on Jewish Texts and Contexts bij De Gruyter/Brill verschenen ruim dertig boeken. Het instituut werkte met departementen en faculteiten van de eigen universiteit, andere Belgische universiteiten en buitenlandse partners.

Onderzoek met partners in Europa, Amerika en Israël

Het Katz Center, destijds geleid door David Ruderman, hielp bij de ontwikkeling van het instituut. Met Leora Batnitzky van Princeton en Ilana Pardes van de Hebrew University werd het Center for Bible, Culture and Modernity opgericht. Met Arthur Cools en Willem Styfhals van KU Leuven kwam het Network for European Philosophy and the Jewish Tradition tot stand. Dat netwerk telt inmiddels ruim 250 leden. Gedurende een kwart eeuw bouwde het instituut ook samenwerkingen op met Europese en Amerikaanse universiteiten, centra voor Joodse studies en Israëlische instellingen. Liska beschrijft druk op die laatste relaties door beleid dat zij als discriminerend beoordeelt. Zij pleit ervoor onderzoek te beoordelen op wetenschappelijke kwaliteit, zonder partijpolitiek of ideologie als maatstaf te gebruiken. De aangeleverde toespraak noemt geen afzonderlijke beleidsmaatregelen of instellingen waarop die kritiek betrekking heeft.

Overdracht als onderwerp van de conferentie

De jubileumconferentie draait om de vraag hoe een vakgebied wordt doorgegeven en gewijzigd door opeenvolgende generaties. Ervaren onderzoekers worden gekoppeld aan jongere collega’s uit dezelfde discipline. In korte bijdragen en gesprekken bespreken zij voortzetting, onderbreking en nieuwe aanzetten in onderzoek. Ook de verhouding tot voorgangers krijgt aandacht: wat onderzoekers aan hun leermeesters te danken hebben, hoe zij omgaan met hun invloed en waar zij een eigen richting kiezen. Kennisoverdracht omvat hier zowel onderzoeksmethoden als begeleiding en de ontwikkeling van nieuwe ideeën. Liska plaatst dat onderwerp tegen de achtergrond van antisemitisme, geopolitieke spanningen, druk op de geesteswetenschappen en besparingen in hoger onderwijs en cultuur. Zij spreekt ook over de voorwaarden voor wetenschappelijk werk: vrije meningsuiting, ruimte voor uiteenlopende deelnemers en beoordeling op academische kwaliteit.

Een opvolger en blijvende betrokkenheid

Theodor Dunkelgrün neemt de leiding van het instituut over. Liska spreekt haar vertrouwen uit in zijn verdere werk. Zij bedankt Herman Van Goethem, die als rector een academische positie voor Joodse geschiedenis mogelijk maakte en zo bijdroeg aan de voortzetting van het instituut. Ook coördinator Jan krijgt erkenning voor zijn werk gedurende ruim vijftien jaar. Liska blijft bij het instituut betrokken en wil het Network for European Philosophy and the Jewish Tradition uitbouwen tot een internationaal platform voor Joods denken, met behoud van de band met het instituut en de Universiteit Antwerpen. Zij blijft lesgeven in Jeruzalem en plant een regelmatige lezingenreeks in Antwerpen over Duits-Joodse literatuur en filosofie.

Een boek over radicalisme en terughoudendheid

Liska werkt aan een boek met als voorlopige titel Radicalism and Restraint: German-Jewish Modernists before the Absolute. Zij wil daarin aandacht besteden aan extremisme, polarisatie, rechtvaardigheid en het luisteren naar verschillende standpunten. Daarbij verwijst zij naar Hannah Arendts gedachte om ook perspectieven te onderzoeken die iemand zelf niet deelt. Haar persoonlijke terugblik bevat een herinnering aan leermeester Jean Paul Bier, een Holocaustoverlevende die als kind ondergedoken leefde. Hij verwachtte destijds dat zij aan de universiteit moeilijk vooruit zou komen, omdat hij meende dat Joden er weinig welkom waren. Liska beschrijft haar eigen ontvangst aan de universiteit als warm. Zij bedankt de mensen die tijd, werk en ideeën aan het instituut hebben gegeven, haar broer en schoonzus Sylvia Liska, haar kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen, en Charly voor hun steun.

Andy Vermaut +32499357495 (Als je een probleem hebt met de inhoud van een artikel, kan je me altijd mailen op info@indegazette.be – best zo weinig mogelijk mensen in cc zetten, want anders komt dit in de spamfilter terecht. Voor elk artikel geldt een recht op antwoord van betrokkenen tot 3 maanden na publicatie van het artikel. AI wordt gebruikt als redactioneel hulpmiddel. De journalist controleerde de inhoud en feiten.)

Wil je de onafhankelijke journalistiek van indegazette.be ondersteunen?

Iedere dag zetten we ons in om nieuws, reportages en verhalen te brengen uit de Westhoek, België, Europa en de rest van de wereld. Dat doen we met veel inzet en een sterke overtuiging dat onafhankelijke journalistiek toegankelijk moet blijven voor iedereen.

Wil je onze redactie een financieel duwtje in de rug geven? Elke vrijwillige bijdrage, groot of klein, helpt ons om ons journalistieke werk voort te zetten.

Je kunt ons ondersteunen via:

☕ Ko-fi: https://ko-fi.com/andyvermaut
☕ Buy Me a Coffee: https://buymeacoffee.com/andyvermaut

Hartelijk dank voor je vertrouwen, je betrokkenheid en je steun aan indegazette.be!

Andy Vermaut
Hoofdredacteur indegazette.be