Europese democratie onder vuur tijdens burgertop in Laken: voormalige Europarlementsleden waarschuwen voor politieke machtsconcentratie en groeiend wantrouwen

21 november 2026

De toekomst van de Europese democratie stond zaterdag 21 november 2026 centraal tijdens een burgertop in het Koning Boudewijnstadion op de Heizel in Laken. Vijfentwintig jaar na de historische Verklaring van Laken kwamen voormalige Europese parlementsleden, vertegenwoordigers van burgerorganisaties en geëngageerde burgers bijeen om na te denken over een nieuwe constitutionele toekomst voor de Europese Unie. De bijeenkomst bracht fundamentele meningsverschillen aan het licht over de macht van nationale regeringen, de werking van het Europees Parlement, de invloed van lobbyorganisaties, de financiering van het maatschappelijk middenveld, sociale bescherming, defensie-uitgaven, migratie, klimaatbeleid en de naleving van mensenrechten. Isabelle Durant, Monica Frassoni en Anne Van Lancker namen persoonlijk deel aan het rondetafelgesprek en deelden hun ervaringen met de Europese instellingen. Guy Verhofstadt en Louis Michel, die eveneens als deelnemers waren aangekondigd, waren niet aanwezig. Voormalig premier Elio Di Rupo had een uitgebreide boodschap bezorgd, die namens hem door indegazette.be werd voorgebracht. De bijeenkomst maakte duidelijk hoe groot de afstand volgens verschillende burgers is geworden tussen Europese besluitvormers en de bevolking. Tegelijkertijd benadrukten de voormalige Europese politici dat de Europese Unie ondanks haar tekortkomingen belangrijke democratische en sociale verworvenheden heeft voortgebracht. De initiatiefnemers willen de besprekingen gebruiken om een nieuwe Verklaring van Laken op te stellen, die via maatschappelijke samenwerking en burgerparticipatie moet bijdragen aan het Europese politieke debat in de aanloop naar de verkiezingen van 2029.

Koning Boudewijnstadion vormt decor voor debat over Europese toekomst

De burgertop vond plaats in het Koning Boudewijnstadion aan de Heizel, met toegang via de Schijfstraat in 1020 Laken. De organisatie lag in handen van betrokkenen bij het Europees Volkshuis en de beweging rond de Nieuwe Verklaring van Laken. Oorspronkelijk was sprake van een tweedaags initiatief, maar de raad van bestuur van het Europees Volkshuis besloot het programma te beperken tot zaterdag 21 november 2026. De ontvangst van de deelnemers was voorzien vanaf 9.30 uur. Na een toelichting bij het project en de werkwijze volgde een rondetafelgesprek over de historische Verklaring van Laken van 2001 en de Europese Conventie van 2002 en 2003. In de namiddag stonden participatieve workshops volgens de World Café-methode op het programma, gevolgd door een plenaire vergadering. De deelnemers zouden in kleinere groepen opmerkingen en voorstellen formuleren voor een tweede versie van de nieuwe verklaring. Voor de organisatie was het essentieel dat de bijeenkomst niet beperkt bleef tot een uitwisseling van politieke standpunten. Het uiteindelijke doel bestaat erin een document te ontwikkelen dat burgers uit verschillende Europese landen kunnen bespreken, verbeteren en ondersteunen. De initiatiefnemers willen daarbij vermijden dat de toekomst van de Europese Unie uitsluitend wordt bepaald door nationale regeringen, politieke partijen en gespecialiseerde beleidsmakers.

Guy Verhofstadt en Louis Michel afwezig, Elio Di Rupo laat uitgebreide boodschap voorlezen

Hoewel Guy Verhofstadt, Elio Di Rupo en Louis Michel op het aangekondigde programma stonden, verliep hun deelname anders dan oorspronkelijk voorzien. Guy Verhofstadt en Louis Michel waren niet aanwezig. Elio Di Rupo had ervoor gekozen een boodschap te bezorgen waarin hij terugblikte op de Europese geschiedenis en de betekenis van de oorspronkelijke Verklaring van Laken. Die boodschap werd door indegazette.be namens hem voorgebracht. Di Rupo feliciteerde de initiatiefnemers met hun inspanningen voor de toekomst van Europa en herinnerde eraan dat de historische verklaring werd aangenomen tijdens het Belgische voorzitterschap van de Europese Unie in 2001, toen Guy Verhofstadt eerste minister was. Europa bevond zich volgens Di Rupo destijds in een bijzondere historische situatie. De val van de Berlijnse Muur had nieuwe mogelijkheden gecreëerd voor samenwerking met landen uit Centraal- en Oost-Europa. De Europese Unie telde vijftien lidstaten en bereidde zich voor op een uitbreiding die het aantal leden aanzienlijk zou verhogen. Deze ontwikkeling vereiste volgens hem een grondige herziening van de instellingen en besluitvormingsprocedures. De bestaande verdragen hadden de Europese samenwerking wel ontwikkeld, maar waren niet voldoende om alle uitdagingen van een grotere Unie op te vangen. De verklaring van Laken werd daarom een aanzet tot een bredere discussie over de constitutionele inrichting van Europa. Di Rupo benadrukte de betekenis van dat historische hervormingsproces en het belang van nieuwe inspanningen om de Europese samenwerking democratisch te versterken.

Elio Di Rupo herinnert aan de historische verantwoordelijkheid van België

In zijn boodschap plaatste Elio Di Rupo de Verklaring van Laken binnen de politieke ontwikkelingen die volgden op de Duitse hereniging en de democratische veranderingen in Oost-Europa. De Europese Unie werd geconfronteerd met de vraag hoe zij nieuwe lidstaten kon opnemen zonder haar bestuurlijke werking te verzwakken. Volgens Di Rupo begreep België dat de Europese instellingen niet ongewijzigd konden blijven functioneren. De verdragen van Maastricht, Amsterdam en Nice hadden belangrijke stappen gezet, maar de uitbreiding van de Unie vereiste een bijkomende inspanning. De verklaring van Laken leidde tot de oprichting van de Europese Conventie, waarin vertegenwoordigers van nationale regeringen, nationale parlementen, het Europees Parlement en de Europese Commissie betrokken werden. Onder het voorzitterschap van Valéry Giscard d’Estaing, met Jean-Luc Dehaene en Giuliano Amato als vicevoorzitters, werd gewerkt aan een ontwerp voor een Europese grondwet. Het voorstel moest de Europese instellingen begrijpelijker, democratischer en doeltreffender maken. De ontwerpgrondwet werd uiteindelijk niet van kracht na de negatieve referenda in Frankrijk en Nederland in 2005. Verschillende institutionele hervormingen vonden later wel hun weg naar het Verdrag van Lissabon. De historische ontwikkelingen tonen volgens de boodschap van Di Rupo dat Europa voortdurend moet worden aangepast aan veranderende politieke omstandigheden. De huidige uitdagingen verschillen van die in 2001, maar de noodzaak om de Europese democratie te versterken blijft bestaan.

Isabelle Durant herinnert zich het politieke verzet tegen de eerste Verklaring van Laken

Isabelle Durant, voormalig federaal vicepremier en voormalig Europees parlementslid voor Ecolo, herinnerde zich de politieke omstandigheden waarin de oorspronkelijke Verklaring van Laken werd voorbereid. Zij maakte destijds deel uit van de federale regering onder Guy Verhofstadt. Volgens Durant werd het initiatief aanvankelijk door verschillende politieke verantwoordelijken met scepsis ontvangen. Er bestond twijfel of een nieuwe Europese institutionele discussie werkelijk iets zou opleveren. Sommige betrokkenen beschouwden het project als overbodig of onhaalbaar. Durant vond het daarom belangrijk om de politieke moed achter de beslissing opnieuw onder de aandacht te brengen. De regering koos ervoor een debat te openen waarvan de uitkomst niet vooraf vaststond. Volgens haar is een vergelijkbare politieke bereidheid vandaag opnieuw noodzakelijk. Zij erkende dat het uiteindelijke Verdrag van Lissabon niet alle ambities van de Europese Conventie heeft gerealiseerd, maar wees erop dat het Europees Parlement wel bijkomende bevoegdheden heeft gekregen. Zonder die versterking zou de Europese volksvertegenwoordiging volgens haar aanzienlijk minder invloed hebben gehad op de ontwikkeling van klimaatwetgeving, sociale maatregelen en andere Europese beleidsdomeinen. Durant beschouwt de huidige politieke omstandigheden als een reden om opnieuw werk te maken van ambitieuze institutionele hervormingen.

Monica Frassoni waarschuwt voor de politieke macht van nationale regeringen

Monica Frassoni, voormalig Europees parlementslid en voormalig medevoorzitter van de Europese Groenen, herinnerde eraan dat de Europese institutionele discussie rond 2001 voortkwam uit een bredere ontevredenheid over de werking van de Europese Unie. Volgens haar waren de problemen niet uitsluitend technisch of administratief. De belangrijkste vraag was welke politieke samenleving Europa wilde worden. De oorspronkelijke Verklaring van Laken bevatte daarom verschillende fundamentele vragen over bevoegdheden, democratische controle en de toekomst van de Europese integratie. Frassoni bekritiseerde tijdens de bijeenkomst de voortdurende afhankelijkheid van nationale regeringen bij belangrijke Europese beslissingen. Vooral de unanimiteitsvereiste op bepaalde beleidsterreinen vormt volgens haar een structureel obstakel. Een nationale regering kan hierdoor beslissingen blokkeren die door een brede Europese meerderheid worden ondersteund. Zij wees erop dat het Europees Parlement regelmatig voorstellen heeft ontwikkeld die verder gingen dan de bereidheid van de lidstaten. Volgens Frassoni moet een nieuwe constitutionele beweging daarom onderzoeken hoe Europese besluiten democratischer kunnen worden genomen zonder voortdurend afhankelijk te blijven van afzonderlijke nationale veto’s. Zij benadrukte dat het hierbij niet uitsluitend gaat om een institutionele discussie. De besluitvormingsregels bepalen rechtstreeks hoe Europa kan reageren op internationale conflicten, klimaatverandering, sociale ongelijkheid en economische uitdagingen.

Anne Van Lancker vraagt dat jongeren de toekomst van Europa mee bepalen

Anne Van Lancker, voormalig Europees parlementslid voor de Vlaamse socialisten en lid van de Europese Conventie, legde de nadruk op de verantwoordelijkheid tegenover toekomstige generaties. Zij herinnerde eraan dat haar generatie rechtstreeks betrokken was bij belangrijke Europese hervormingsbewegingen, waaronder de werkzaamheden van de Europese Conventie. Zelf nam zij bijna twee jaar deel aan de besprekingen die moesten leiden tot een ontwerp voor een Europese grondwet. Van Lancker stelde dat de huidige initiatiefnemers niet uitsluitend mogen terugvallen op de ervaringen van voormalige politici. Volgens haar moeten vooral jongeren worden betrokken bij het schrijven van een nieuwe Europese verklaring. De generatie die de oorspronkelijke Verklaring van Laken heeft meegemaakt, kan historische kennis aanbieden, maar de toekomstige Europese samenleving zal in belangrijke mate worden bepaald door mensen die vandaag nog studeren of aan het begin van hun maatschappelijke loopbaan staan. Zij benadrukte ook het verschil tussen de vroegere werkwijze en de huidige ambities. De Europese Conventie werd vanuit de politieke instellingen georganiseerd, waarna burgers en maatschappelijke organisaties inspraak kregen. De nieuwe beweging wil daarentegen vertrekken vanuit burgerinitiatieven en maatschappelijke discussies. Van Lancker verwelkomde die benadering, maar herinnerde eraan dat Europese verdragswijzigingen uiteindelijk ook de medewerking van nationale regeringen vereisen. Burgerparticipatie en institutionele hervorming moeten daarom met elkaar verbonden blijven.

De mislukte Europese grondwet van 2005 blijft een pijnlijke herinnering

De referenda van 2005 in Frankrijk en Nederland vormden een belangrijk onderdeel van het debat. Verschillende voormalige Europese politici beschouwden de afwijzing van de ontwerpgrondwet als een historische gemiste kans. Volgens hen bevatte de tekst democratische bepalingen die het Europees Parlement en de positie van burgers hadden kunnen versterken. Zij herinnerden eraan dat verschillende sociale en syndicale bewegingen destijds campagne voerden tegen de grondwet omdat zij het voorgestelde verdrag onvoldoende sociaal of democratisch vonden. Sommige sprekers beschouwden dat als een strategische vergissing. Door het ontwerp af te wijzen, verdween volgens hen een mogelijke basis voor verdere hervormingen. Andere aanwezigen verdedigden juist de betekenis van de referendumuitslagen. Volgens hen hadden burgers uitdrukkelijk hun mening gegeven en ontstond later de indruk dat de Europese instellingen onvoldoende rekening hielden met die democratische beslissing. De invoering van het Verdrag van Lissabon werd aangehaald als een ontwikkeling die het wantrouwen versterkte. De deelnemers verschilden daardoor fundamenteel van mening over de lessen die uit 2005 moeten worden getrokken. Voor de ene groep bewijst de geschiedenis dat hervormingen niet mogen worden afgewezen omdat ze onvolmaakt zijn. Voor de andere groep toont dezelfde geschiedenis dat Europese integratie haar democratische legitimiteit verliest wanneer burgers zich onvoldoende gerespecteerd voelen.

Europees burgerinitiatief levert volgens voormalige parlementsleden te weinig resultaten op

Het Europees burgerinitiatief kwam uitgebreid aan bod als voorbeeld van de beperkingen van de Europese participatieve democratie. Sinds de invoering van het mechanisme kunnen burgers de Europese Commissie verzoeken om wetgeving voor te stellen wanneer zij aan de wettelijke voorwaarden voldoen. Daarvoor zijn minstens één miljoen geldige steunbetuigingen nodig, afkomstig uit minstens zeven lidstaten en met de vereiste nationale minimumaantallen. Verschillende aanwezigen herinnerden zich hoe het systeem tijdens de Europese institutionele hervormingen werd voorbereid. Aanvankelijk werd het beschouwd als een belangrijke vooruitgang voor de democratische betrokkenheid van burgers. In de praktijk blijkt het volgens de voormalige parlementsleden bijzonder moeilijk om een initiatief succesvol te organiseren. Er is internationale samenwerking nodig, administratieve voorbereiding, juridische kennis en een uitgebreide campagne om voldoende steunbetuigingen te verzamelen. Vooral kleine verenigingen en individuele burgers beschikken niet altijd over de nodige middelen. Daar komt bij dat de Europese Commissie niet verplicht is een wetgevingsvoorstel in te dienen wanneer een initiatief voldoende handtekeningen verzamelt. Zij moet het voorstel onderzoeken en haar beslissing motiveren, maar behoudt een belangrijke discretionaire bevoegdheid. Volgens verschillende deelnemers veroorzaakt dit teleurstelling bij burgers die zich jarenlang voor een initiatief hebben ingezet.

Voorstel om Europese burgerinitiatieven rechtstreeks bij het Parlement in te dienen

Een van de besproken hervormingsvoorstellen was om het Europees burgerinitiatief sterker te verbinden met het Europees Parlement. Verschillende sprekers wezen erop dat burgers momenteel afhankelijk zijn van de Europese Commissie wanneer zij via dit instrument nieuwe wetgeving willen voorstellen. Volgens hen zou een rechtstreeks parlementair traject de democratische legitimiteit kunnen vergroten. Er werd verwezen naar nationale systemen waarin burgers met voldoende handtekeningen een wetsvoorstel aan het parlement kunnen bezorgen. Italië werd genoemd als voorbeeld, omdat daar onder bepaalde voorwaarden een volksinitiatief met 50.000 handtekeningen kan worden ingediend. De deelnemers vonden dat een vergelijkbaar mechanisme op Europees niveau onderzocht moet worden. Daarbij kwam ook het algemene wetgevende initiatiefrecht van het Europees Parlement ter sprake. Het Parlement beschikt vandaag niet over dezelfde zelfstandige bevoegdheid om wetgeving voor te stellen als de Europese Commissie. Verschillende voormalige parlementsleden beschouwen dat als een democratisch tekort. Zij willen dat een toekomstige verdragswijziging het Europees Parlement meer mogelijkheden geeft om op eigen initiatief wetgevende procedures op gang te brengen. Ook digitale ondersteuning, eenvoudigere registratieprocedures en betere begeleiding van burgerbewegingen werden besproken.

Sociale bewegingen moeten volgens Anne Van Lancker blijven mobiliseren

Anne Van Lancker benadrukte dat maatschappelijke mobilisatie wel degelijk politieke resultaten kan opleveren, ook wanneer de oorspronkelijke doelstellingen niet volledig worden bereikt. Zij verwees naar haar betrokkenheid bij een Europees initiatief rond het recht op een toereikend minimuminkomen. De campagne leidde niet tot een rechtstreeks afdwingbaar Europees minimuminkomensrecht, maar droeg volgens haar wel bij aan verdere beleidsontwikkeling en aanbevelingen van de Europese instellingen. Zij beschouwde dat als een bewijs dat maatschappelijke actie invloed kan hebben op de politieke agenda. Tegelijkertijd herinnerde Van Lancker eraan dat de Europese instellingen niet gemakkelijk tot belangrijke sociale hervormingen komen zonder druk vanuit de samenleving. Gedurende haar jaren in het Europees Parlement had zij ervaren dat maatschappelijke organisaties vaak noodzakelijk waren om politieke collega’s te overtuigen. Betogingen, publieke campagnes en internationale verenigingsnetwerken kunnen volgens haar doorslaggevend zijn wanneer parlementaire meerderheden moeten worden gevormd. Daarom waarschuwde zij voor ontwikkelingen die de onafhankelijkheid of financiering van burgerorganisaties bedreigen. Zonder actief maatschappelijk middenveld zou het volgens haar aanzienlijk moeilijker worden om sociale rechten en democratische hervormingen te verdedigen.

Monica Frassoni uit ernstige bezorgdheid over de financiering van verenigingen

Monica Frassoni uitte grote bezorgdheid over de Europese discussie rond de financiering van niet-gouvernementele organisaties. Zij verwees naar werkzaamheden binnen de Commissie begrotingscontrole van het Europees Parlement, waar voorstellen werden besproken over de transparantie en controle van Europese subsidies. Volgens haar bestaat het risico dat dergelijke procedures worden gebruikt om de politieke bewegingsruimte van maatschappelijke organisaties te beperken. Zij maakte onderscheid tussen legitieme financiële controle en maatregelen die verenigingen ontmoedigen om kritiek uit te oefenen op het Europese beleid. De Europese Unie moet volgens Frassoni kunnen nagaan of publieke middelen correct worden besteed, maar mag organisaties niet financieel bestraffen omdat zij standpunten verdedigen die bepaalde parlementaire fracties onwelgevallig zijn. De voormalige politica wees erop dat verenigingen een belangrijke rol spelen bij de voorbereiding van wetgeving, de controle op politieke besluiten en de vertegenwoordiging van maatschappelijke belangen. Wanneer hun financiering wordt beperkt, kunnen ook burgers minder mogelijkheden krijgen om gezamenlijk invloed uit te oefenen. Andere aanwezigen sloten zich bij deze bezorgdheid aan en vroegen om de ontwikkelingen binnen het Europees Parlement nauwgezet op te volgen. Daarbij werd benadrukt dat besproken commissierapporten niet automatisch gelijkstaan aan definitieve Europese wetgeving of een onmiddellijk verbod op subsidiëring.

Isabelle Durant waarschuwt dat de Europese samenleving haar tegenmacht verliest

Isabelle Durant wees op de maatschappelijke gevolgen wanneer burgerverenigingen structureel worden verzwakt. Zij verwees naar organisaties die werken rond sociale rechtvaardigheid, armoedebestrijding, betaalbare energie en de ondersteuning van kwetsbare groepen. Volgens haar is de aanwezigheid van een sterk maatschappelijk middenveld een noodzakelijke voorwaarde voor een gezonde democratie. Politieke instellingen hebben immers niet alleen behoefte aan verkiezingen en formele parlementaire controle, maar ook aan onafhankelijke organisaties die maatschappelijke problemen signaleren. Durant verwees naar haar betrokkenheid bij Solidar, een Europees netwerk van maatschappelijke organisaties. Volgens haar ondervinden verschillende nationale leden toenemende moeilijkheden om voldoende middelen te vinden voor hun activiteiten. Die ontwikkeling kan de Europese democratie verzwakken wanneer burgers daardoor minder toegang krijgen tot informatie, ondersteuning en georganiseerde belangenbehartiging. Zij stelde dat voorstanders van een sociaal en democratisch Europa zich nadrukkelijker moeten laten horen. Tegelijkertijd bekritiseerde zij de invloed van politieke campagnes op sociale media, waar de Europese Unie regelmatig wordt voorgesteld als een dure organisatie die weinig oplevert. Volgens Durant draagt de gebrekkige communicatie van de Europese instellingen bij aan die negatieve beeldvorming.

Grote politieke en economische netwerken krijgen volgens deelnemers te veel invloed

Verschillende aanwezigen stelden vragen over de verhouding tussen gewone burgers, maatschappelijke verenigingen en professionele lobbyorganisaties. Volgens hen beschikken grote ondernemingen en gespecialiseerde politieke netwerken over aanzienlijk grotere financiële en organisatorische middelen om Europese besluitvormers te beïnvloeden. Zij kunnen personeel inzetten om parlementaire werkzaamheden voortdurend op te volgen, beleidsnota’s op te stellen en contacten met politieke vertegenwoordigers te onderhouden. Kleine verenigingen moeten dezelfde werkzaamheden vaak uitvoeren met vrijwilligers en beperkte middelen. De discussie ging ook over internationale denktanks en politieke organisaties die betrokken zijn bij Europese campagnes. De namen van de Amerikaanse Heritage Foundation en verschillende netwerken rond de Hongaarse premier Viktor Orbán kwamen daarbij ter sprake. Sommige sprekers vreesden dat dergelijke organisaties een groeiende invloed hebben op de Europese politieke agenda. Concrete beschuldigingen over afzonderlijke financieringsstromen of politieke afspraken werden echter niet met onafhankelijke documenten aangetoond. De bredere vraag bleef hoe de Europese Unie kan waarborgen dat publieke besluitvorming niet onevenredig wordt beïnvloed door organisaties die over de grootste financiële middelen beschikken.

Defensie-uitgaven en sociale bescherming veroorzaken fundamentele discussie

Anne Van Lancker bracht de Europese begrotingsregels ter sprake en stelde vragen bij de verschillen tussen investeringen in defensie en investeringen in sociale voorzieningen. Zij wees erop dat Europese landen onder bepaalde voorwaarden meer begrotingsruimte krijgen voor bijkomende defensie-uitgaven. Volgens haar bestaat onvoldoende vergelijkbare flexibiliteit voor investeringen in scholen, ziekenhuizen, sociale huisvesting en maatregelen tegen klimaatverandering. Van Lancker verwees naar de Belgische defensieplannen, waarbij zij een bedrag van ongeveer 35 miljard euro aan meerjarige investeringen noemde. Tegelijkertijd wees zij op de druk om aanzienlijke begrotingsbesparingen door te voeren. Zij noemde daarbij een bedrag van ongeveer 27 miljard euro. De bedragen hebben niet noodzakelijk dezelfde tijdshorizon en kunnen zonder verdere begrotingsanalyse niet rechtstreeks worden vergeleken. Van Lancker gebruikte de cijfers om een principiële vraag te stellen. Waarom zouden toekomstige generaties wel schulden mogen erven voor militaire investeringen, maar zou hetzelfde beginsel moeilijker worden toegepast op investeringen in onderwijs, gezondheidszorg of betaalbare woningen? Zij pleitte daarom voor een zogenaamde gouden begrotingsregel die toekomstgerichte publieke investeringen onder bepaalde voorwaarden anders behandelt dan gewone overheidsuitgaven.

Monica Frassoni verdedigt Europese veiligheid zonder sociale rechten uit het oog te verliezen

Monica Frassoni reageerde op de discussie over defensie en sociale bescherming. Volgens haar is het gevaarlijk om beide beleidsdomeinen voortdurend als tegenstellingen voor te stellen. Zij verwees naar de Russische oorlog tegen Oekraïne en de veiligheidsuitdagingen waarmee Europese landen geconfronteerd worden. Volgens haar moet Europa deze bedreigingen ernstig nemen. Tegelijkertijd stelde zij vragen over de efficiëntie van de Europese defensie-uitgaven. Het verhogen van militaire begrotingen betekent volgens Frassoni niet automatisch dat de Europese bevolking beter wordt beschermd. Zij wees op de noodzaak van internationale samenwerking, betere coördinatie tussen lidstaten en aandacht voor cyberveiligheid. Volgens haar kan een groot gedeelte van de middelen onvoldoende doeltreffend worden gebruikt wanneer landen afzonderlijk investeren zonder duidelijke gemeenschappelijke strategie. Frassoni benadrukte dat veiligheid ook samenhangt met economische stabiliteit, sociale bescherming en de veerkracht van de samenleving. Van Lancker verduidelijkte vervolgens dat zij defensie en sociale investeringen niet tegenover elkaar wilde plaatsen, maar gelijke aandacht vroeg voor de toekomstige maatschappelijke waarde van beide soorten investeringen.

Europese meerjarenbegroting wordt bepalend voor de toekomst van burgerparticipatie

De toekomstige meerjarenbegroting van de Europese Unie kwam eveneens aan bod. Verschillende sprekers uitten bezorgdheid over de verdeling van middelen tussen defensie, economische ontwikkeling, sociale bescherming, klimaatbeleid en maatschappelijke samenwerking. Volgens hen kunnen Europese politieke ambities alleen worden gerealiseerd wanneer voldoende financiële middelen beschikbaar zijn. Daarbij werd gewezen op het belang van programma’s die fundamentele rechten, democratie en samenwerking tussen burgerorganisaties ondersteunen. De deelnemers vreesden dat politieke verschuivingen binnen het Europees Parlement en de Raad gevolgen kunnen hebben voor de financiering van dergelijke activiteiten. Sommige sprekers waarschuwden dat internationale maatschappelijke samenwerking bijzonder kwetsbaar wordt wanneer subsidies uitsluitend op nationale of lokale projecten worden gericht. De initiatiefnemers willen daarom onderzoeken welke budgettaire beginselen in een nieuwe Europese verklaring moeten worden opgenomen. De discussie over de meerjarenbegroting gaat volgens hen niet uitsluitend over financiële verhoudingen, maar ook over de vraag welke samenleving de Europese Unie wil ondersteunen.

Europese migratiepolitiek roept vragen op over de toepassing van mensenrechten

De behandeling van vluchtelingen en migranten werd uitgebreid besproken als voorbeeld van het verschil tussen Europese rechten en de dagelijkse praktijk. Anne Van Lancker en Monica Frassoni uitten kritiek op bepaalde ontwikkelingen binnen het Europese asiel- en migratiebeleid. Zij verwezen naar de toenemende samenwerking met derde landen en naar pogingen om onderdelen van migratiecontrole buiten het grondgebied van de Europese Unie te organiseren. Volgens hen ontstaan hierdoor vragen over rechtsbescherming, de toegang tot asielprocedures en de verantwoordelijkheid van Europese lidstaten. Verschillende deelnemers benadrukten dat fundamentele rechten niet uitsluitend in verdragen mogen worden vastgelegd, maar ook daadwerkelijk moeten worden toegepast. Vooral de situatie van kwetsbare asielzoekers en mensen zonder huisvesting kwam ter sprake. Daarbij werd gewezen op de rol van maatschappelijke organisaties die juridische begeleiding, medische ondersteuning en praktische hulp aanbieden. Volgens de voormalige Europese politici is de onafhankelijkheid van dergelijke organisaties noodzakelijk om mogelijke schendingen van mensenrechten zichtbaar te maken.

Belgische opvangcrisis toont volgens aanwezigen tekortkomingen van de rechtsstaat

Een voormalige verantwoordelijke binnen Vluchtelingenwerk Vlaanderen verwees naar de gerechtelijke procedures over de Belgische opvangcrisis. Belgische rechtbanken hebben de overheid herhaaldelijk veroordeeld wegens het niet naleven van wettelijke opvangverplichtingen. Volgens de spreekster illustreren deze procedures hoe moeilijk het soms is om bestaande rechten daadwerkelijk te laten respecteren. Zij wees erop dat mensen die recht hebben op opvang toch op straat terechtkomen wanneer de overheid onvoldoende plaatsen voorziet. Daarnaast stelde zij vragen bij de naleving van rechterlijke beslissingen en de betaling van opgelegde dwangsommen. De discussie leidde tot uiteenlopende standpunten over de Belgische rechtsstaat. Een deelnemer beweerde dat rechters, advocaten en politieke verantwoordelijken geregeld wettelijke bepalingen omzeilen. Andere aanwezigen wezen die algemene beschuldiging af en benadrukten juist het belang van onafhankelijke rechtbanken. Volgens hen tonen de opvangprocedures dat rechters burgers kunnen beschermen wanneer een overheid haar wettelijke verplichtingen niet nakomt. Het meningsverschil draaide daardoor niet uitsluitend om asielbeleid, maar ook om de vraag hoe democratische instellingen elkaar moeten controleren.

Claire André vraagt aandacht voor geestelijke gezondheid en onzichtbare beperkingen

Claire André stelde zich voor als initiatiefneemster van Réseau Solidaire, een vereniging in ontwikkeling die zich richt op gezondheid, onzichtbare beperkingen en sociale uitsluiting. Zij vertelde over haar betrokkenheid als ervaringsdeskundige en patiëntenonderzoeker. Volgens André krijgen mensen met psychische gezondheidsproblemen of onzichtbare beperkingen niet altijd de erkenning en ondersteuning die zij nodig hebben. Zij verwees naar de aanwezigheid van dakloze personen in Brussel en benadrukte dat achter een hulpvraag vaak ernstige sociale of medische problemen schuilgaan. André bekritiseerde daarnaast de machtsverhoudingen tussen professionele hulpverleners en mensen die afhankelijk zijn van zorg. Volgens haar beseffen professionals niet altijd welke invloed hun positie uitoefent op kwetsbare personen. Daarom pleitte zij voor respect, betere communicatie, toegankelijke informatie en permanente educatie. Zij werkt aan een maatschappelijk project dat moet bijdragen aan een samenleving waarin niemand zonder ondersteuning wordt achtergelaten. Ook de invloed van kunstmatige intelligentie en sociale media kwam in haar tussenkomst aan bod. Volgens André veranderen deze technologieën de manier waarop mensen informatie verwerken en maatschappelijke ontwikkelingen volgen. Zij vreest dat kwetsbare groepen onvoldoende worden ondersteund om met deze veranderingen om te gaan.

Geweld tegen vrouwen en intrafamiliaal geweld vereisen concrete bescherming

Een andere deelneemster vestigde de aandacht op de bescherming van vrouwen tegen geweld. Zij verwees naar situaties waarin vrouwen hun herkomstland ontvluchten wegens mishandeling, maar ook na aankomst in Europa onvoldoende veiligheid ervaren. Volgens haar mogen mensenrechten niet uitsluitend in politieke verklaringen worden verdedigd. Slachtoffers moeten daadwerkelijk toegang hebben tot bescherming, begeleiding en gerechtelijke procedures. Monica Frassoni en andere voormalige Europese politici wezen op Europese wetgeving die de bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld moet versterken. De Europese richtlijn 2024/1385 bevat bepalingen over preventie, slachtofferbescherming, ondersteuning en strafrechtelijke maatregelen. Verschillende sprekers benadrukten dat Europese wetgeving slechts betekenis krijgt wanneer lidstaten de bepalingen uitvoeren en voldoende middelen beschikbaar stellen. Daarbij werd gewezen op het belang van bereikbare meldpunten, opvangvoorzieningen, gespecialiseerde diensten en duidelijke informatie voor slachtoffers. Volgens de aanwezigen moeten maatschappelijke organisaties burgers ook beter informeren over hun bestaande rechten, zodat zij overheden kunnen aanspreken wanneer wettelijke verplichtingen niet worden nageleefd.

Palestijnse vluchteling Omar Karim roept op tot gezamenlijke maatschappelijke actie

Omar Karim stelde zich voor als Palestijnse vluchteling en deelnemer aan de beweging Verzetstrijders voor Vrede. Hij gebruikte zijn tussenkomst om de discussie over Europese democratie te verbinden met de bescherming van vluchtelingen, minderheden en mensen zonder volledige politieke participatierechten. Karim bekritiseerde het beleid van de Belgische federale Arizona-regering en pleitte voor een brede samenwerking tussen maatschappelijke bewegingen. Volgens hem moeten organisaties die actief zijn rond mensenrechten, klimaat, sociale bescherming en vluchtelingen elkaar sterker ondersteunen. Hij verwees naar de verkiezingen van 2029 als een mogelijke gelegenheid om maatschappelijke eisen te vertalen naar politieke vertegenwoordiging. Karim vertelde dat hij zelf bereid zou zijn politieke verantwoordelijkheid op te nemen wanneer hij over de vereiste nationaliteit zou beschikken. Zijn tussenkomst bracht de vraag naar voren in welke mate mensen die rechtstreeks worden geraakt door Europese en nationale beslissingen ook toegang hebben tot de politieke procedures waarmee die beslissingen worden genomen. Andere deelnemers onderschreven het belang van samenwerking, maar wezen erop dat maatschappelijke mobilisatie niet automatisch tot gunstige verkiezingsuitslagen leidt.

Gele hesjes en Franse referenda tonen de verdeeldheid over politieke mobilisatie

De verhouding tussen straatprotest, burgerparticipatie en verkiezingen veroorzaakte een uitgesproken discussie. Monica Frassoni verwees naar de Franse gelehesjesbeweging en de politieke gevolgen van grootschalige betogingen. Volgens haar kunnen maatschappelijke bewegingen verkeerd worden voorgesteld wanneer geweld door een beperkte groep deelnemers alle aandacht krijgt. Daardoor verdwijnen de oorspronkelijke politieke en sociale eisen naar de achtergrond. Zij wees ook op omvangrijke klimaatmobilisaties die volgens haar onvoldoende aandacht kregen doordat andere protesten het politieke debat domineerden. Frassoni benadrukte dat maatschappelijke bewegingen duidelijke doelstellingen moeten formuleren om te voorkomen dat hun eisen achteraf worden verdraaid. Tegelijkertijd verdedigde zij het belang van verkiezingen. Een grote betoging verandert volgens haar niet automatisch de parlementaire meerderheden die uiteindelijk over wetgeving beslissen. Andere aanwezigen wezen erop dat eerdere referenda en sociale acties onvoldoende resultaat hadden opgeleverd. Zij vroegen waarom burgers zouden geloven dat nieuwe participatieprocedures werkelijk politieke gevolgen zullen hebben. De discussie bracht een fundamentele spanning aan het licht tussen maatschappelijke mobilisatie en institutionele besluitvorming.

Kritiek op Europese sancties veroorzaakt felle discussie over rechtsbescherming

Een deelnemer bracht Europese sancties tegen individuele personen ter sprake en beschuldigde de instellingen ervan fundamentele rechten onvoldoende te respecteren. Hij verwees onder andere naar Jacques Baud, Xavier Moreau, Adrien Bocquet, Nathalie Yamb en George Galloway. Volgens hem zouden tientallen personen worden geconfronteerd met financiële beperkingen en andere maatregelen zonder voorafgaande strafrechtelijke veroordeling. Hij stelde vragen over het eigendomsrecht, de vrijheid van meningsuiting, de bewegingsvrijheid en het recht op een eerlijk proces. Andere aanwezigen betwistten zijn voorstelling van de Europese besluitvorming. Zij wezen erop dat Europese sancties niet eenvoudigweg door een afzonderlijke ambtenaar van de Europese Commissie worden opgelegd. De relevante besluiten worden binnen de Europese juridische procedures vastgesteld en kunnen onder de wettelijke voorwaarden rechterlijk worden getoetst. De bewering dat geen enkele beroepsmogelijkheid bestaat, is daarom niet correct. Bovendien verschilt de rechtspositie van de genoemde personen en kan die niet zonder afzonderlijk onderzoek onder één juridische kwalificatie worden gebracht. De tussenkomst leidde wel tot een bredere discussie over de proportionaliteit van beperkende maatregelen en de bescherming van individuele rechten.

Historische kritiek op Europese integratie leidt tot botsing tussen deelnemers

Een aanwezige die verklaarde jarenlang op Ecolo te hebben gestemd, stelde fundamentele vragen over de historische oorsprong van de Europese Unie. Hij verwees naar Jean Monnet, de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, Jacques Delors en de economische ontwikkeling van Europa. Daarnaast bracht hij de rol van internationale financiële instellingen, het World Economic Forum in Davos en verschillende politieke netwerken ter sprake. Volgens hem wordt het Europese debat onvoldoende gevoerd vanuit een historische analyse van economische machtsverhoudingen. De deelnemer verwees ook naar François Asselineau en Philippe de Villiers, wier interpretaties volgens hem aandacht verdienen. Andere aanwezigen reageerden kritisch en wezen op het belang van controleerbare feiten. De spreker bracht vervolgens verschillende beweringen naar voren over vrijmetselarij, historische gerechtelijke dossiers, weersbeïnvloeding en de familiegeschiedenis van Europese politieke verantwoordelijken. Voor verschillende persoonlijke beschuldigingen en vermeende verbanden werden geen controleerbare bewijzen aangebracht. Zij kunnen daarom niet als vaststaande feiten worden beschouwd. De discussie maakte duidelijk dat een gedeelte van de aanwezigen niet uitsluitend hervormingen verlangt, maar fundamenteel twijfelt aan de historische legitimiteit van de Europese integratie.

Klimaatbeleid en waterverbruik van datacenters veroorzaken nieuwe vragen

Een deelneemster bekritiseerde de gevolgen van digitale technologie voor het klimaat en het gebruik van natuurlijke hulpbronnen. Zij verwees naar het waterverbruik van datacenters en de energiebehoefte van computersystemen en videogames. Volgens haar wordt van gewone burgers voortdurend verwacht dat zij hun gedrag aanpassen, terwijl grote technologische ondernemingen eveneens aanzienlijke hoeveelheden energie en water gebruiken. Zij noemde een dagelijks waterverbruik van 22.000 liter voor een datacenter, maar zonder gegevens over de omvang, technologie en meetmethode kan dit cijfer niet als algemeen representatief worden beschouwd. Haar belangrijkste kritiek richtte zich op de verdeling van de lasten van de klimaattransitie. Volgens haar moeten grote economische actoren minstens even streng worden beoordeeld als individuele burgers. Een andere deelnemer bracht mogelijkheden van weersmodificatie en wolkenzaaien ter sprake. Hoewel bepaalde technieken van weersbeïnvloeding daadwerkelijk bestaan, vormt hun bestaan geen bewijs voor grootschalige geheime klimaatprogramma’s of politieke manipulatie. De discussie onderstreepte het belang van wetenschappelijk onderbouwde informatie en transparantie over de milieugevolgen van technologische ontwikkelingen.

Digitale identiteit en kunstmatige intelligentie verdelen de aanwezigen

De digitalisering van overheidsdiensten leidde eveneens tot discussie. Een deelnemer verwees naar de Belgische elektronische identiteitskaart, biometrische gegevens, QR-codes, elektronische facturatie en plannen voor de digitale euro. Hij waarschuwde voor een toenemende afhankelijkheid van digitale infrastructuren en stelde vragen over de controle op persoonsgegevens. Volgens hem bestaat het risico dat technologische ontwikkelingen worden gebruikt om burgers verdergaand te volgen of hun maatschappelijke mogelijkheden te beperken. Verschillende verbanden die hij legde tussen identiteitsdocumenten en toekomstige financiële verplichtingen werden niet met voldoende bewijs onderbouwd. Andere aanwezigen wezen erop dat digitalisering ook kansen biedt voor burgerparticipatie. Kunstmatige intelligentie kan volgens hen worden gebruikt om overheidsinformatie begrijpelijker te maken, wettelijke bepalingen toegankelijker te presenteren en burgers te ondersteunen bij maatschappelijke besluitvorming. Daarbij werd gepleit voor civiele toepassingen van kunstmatige intelligentie die onder menselijke controle blijven. De organisatoren maakten tijdens de bijeenkomst gebruik van meertalige ondersteuning om deelnemers over taalgrenzen heen aan het gesprek te laten deelnemen.

Renato Sallustio herinnert aan Europees burgerwerk uit de jaren negentig

Renato Sallustio verwees naar zijn langdurige betrokkenheid bij de Europese beweging in België. Hij vertelde dat hij tussen 1998 en 2001 had meegewerkt aan rapporten over de toekomst van de Europese samenwerking, met bijzondere aandacht voor sociale ontwikkeling en leefmilieu. Volgens zijn verklaring behoorde hij tot een groep rapporteurs die burgers en maatschappelijke vertegenwoordigers rechtstreeks benaderden om hun standpunten te verzamelen. Sallustio benadrukte dat Europese democratie niet uitsluitend vanuit instellingen en politieke partijen mag worden ontwikkeld. Hij vertelde dat hij historische documenten opnieuw had bekeken en vergeleken met latere beleidsanalyses, waaronder de rapporten van Mario Draghi en Enrico Letta. Volgens hem blijven verschillende problemen die destijds werden beschreven bijzonder actueel. Hij verwees ook naar zijn ervaringen met burgerbewegingen zoals Agora en Collectif Citoyen. Daarbij bekritiseerde hij wat hij beschouwt als een groeiende invloed van particratie en institutionele zelfbescherming. Volgens Sallustio zijn politieke partijen en instellingen noodzakelijk, maar moeten zij voldoende tegengewicht krijgen van onafhankelijke burgers en verenigingen.

Voormalige deontologische commissie van de PS komt ter sprake

Renato Sallustio vertelde eveneens over zijn ervaringen binnen een deontologische commissie die volgens zijn verklaring verbonden was aan de Franstalige socialistische politieke wereld. Hij beschreef een orgaan met veertien leden uit verschillende maatschappelijke sectoren, waaronder de juridische wereld, vakbonden, culturele organisaties en het maatschappelijk middenveld. Volgens Sallustio kon de commissie adviezen geven over ethische kwesties en gevoelige politieke beslissingen. Hij herinnerde zich dat Elio Di Rupo dergelijke adviezen kon gebruiken om beslissingen tegenover zijn politieke achterban te verantwoorden. Sallustio betreurde dat deze vorm van onafhankelijke interne toetsing volgens hem later minder betekenis kreeg. De discussie leidde tot uiteenlopende standpunten over corruptiepreventie, politieke mandaten en de duur van politieke loopbanen. Sommige deelnemers pleitten voor beperkingen op het aantal jaren dat een politicus hetzelfde ambt kan uitoefenen. Volgens hen kunnen langdurige machtsposities belangenvermenging bevorderen. Andere aanwezigen benadrukten dat corruptiepreventie vooral vraagt om duidelijke regels, onafhankelijke controle en transparante procedures.

Servische studenten en Poolse burgerinitiatieven worden voorbeelden voor Europa

Tijdens de bijeenkomst werd ook aandacht besteed aan maatschappelijke bewegingen buiten België. Verschillende deelnemers verwezen naar de Servische studentenmobilisaties als voorbeeld van de invloed die jongeren kunnen uitoefenen wanneer zij zich organiseren rond gemeenschappelijke eisen. Volgens hen kan studentenprotest een belangrijke rol spelen bij het controleren van politieke macht en het verdedigen van democratische beginselen. Daarnaast kwam een Pools cultureel initiatief ter sprake. Een deelnemer die zich als Piotr voorstelde, beschreef zijn betrokkenheid bij European Art House, een project dat kunstenaars en intellectuelen uit verschillende Europese landen met elkaar moest verbinden. Het initiatief wilde de culturele verscheidenheid van Europa zichtbaar maken en het wederzijdse begrip tussen bevolkingsgroepen versterken. Volgens hem kreeg het project onvoldoende institutionele ondersteuning. Hij benadrukte dat kennis van de geschiedenis en cultuur van andere Europese landen noodzakelijk is om een gemeenschappelijk Europees bewustzijn te ontwikkelen. Verschillende aanwezigen onderschreven het belang van onderwijs, culturele samenwerking en jongerenparticipatie.

Europese kaart voor personen met een beperking krijgt mogelijk vervolg in Charleroi

Naast het institutionele debat werden ook praktische afspraken besproken tussen vertegenwoordigers van burgerorganisaties. Daarbij kwam de verdere ontwikkeling van activiteiten rond de Europese kaart voor personen met een beperking ter sprake. De eerdere bijeenkomst in Diksmuide werd als een geslaagde activiteit omschreven. Verschillende betrokkenen bespraken de mogelijkheid om een volgende bijeenkomst in Charleroi te organiseren. Ook Luik, Namen en Bergen werden genoemd als plaatsen waar maatschappelijke contacten bestaan. Renato Sallustio verklaarde dat hij verschillende lokale politieke verantwoordelijken en burgerorganisaties in Charleroi kent. Volgens hem kan dat de voorbereiding van een nieuwe activiteit vergemakkelijken. Er werd gesproken over het vastleggen van een datum, het zoeken naar een geschikte zaal en het betrekken van plaatselijke verenigingen. De gesprekken toonden hoe Europese samenwerking ook via plaatselijke initiatieven kan worden uitgebouwd. Organisaties die werken rond inclusie, burgerparticipatie en de rechten van personen met een beperking kunnen volgens de betrokkenen een belangrijke rol spelen bij de verdere ontwikkeling van deze netwerken.

Europees Volkshuis wil burgers uit verschillende taalgemeenschappen verbinden

Het Europees Volkshuis kreeg tijdens de bijeenkomst een plaats als organisatie die de samenwerking tussen burgers en maatschappelijke verenigingen wil versterken. De aanwezigheid van Nederlandstalige en Franstalige vertegenwoordigers illustreerde het belang van contacten over taalgrenzen heen. Volgens verschillende deelnemers bestaat er behoefte aan ontmoetingsplaatsen waar burgers zonder directe partijpolitieke afhankelijkheid kunnen discussiëren over Europese onderwerpen. Daarbij werd ook gesproken over praktische problemen bij de organisatie van activiteiten. Het vinden van zalen, het bereiken van deelnemers en het verzamelen van vrijwilligers vereisen tijd en middelen. De betrokkenen benadrukten dat maatschappelijke samenwerking niet beperkt mag blijven tot afzonderlijke verenigingen die elk hun eigen doelstellingen nastreven. Door gezamenlijke activiteiten te organiseren kunnen volgens hen grotere netwerken ontstaan die sterker staan tegenover politieke instellingen. Ook culturele initiatieven, lokale informatiebijeenkomsten en projecten rond inclusie kunnen bijdragen aan een breder Europees burgerschap.

Nieuwe Verklaring van Laken moet volgens organisatoren concreter en korter worden

Verschillende voormalige Europese politici uitten kritiek op de ontwerptekst van de nieuwe verklaring. Monica Frassoni vond dat het document op bepaalde plaatsen te uitgebreid was en onvoldoende duidelijke prioriteiten bevatte. Zij wees op tegenstrijdigheden tussen verschillende voorstellen, onder andere over internationale sancties en Europese veiligheidsvraagstukken. Volgens haar moet een gemeenschappelijke politieke verklaring voldoende precies zijn om duidelijk te maken welke veranderingen de initiatiefnemers nastreven. Een tekst die allerlei uiteenlopende eisen samenbrengt zonder duidelijke samenhang, kan volgens haar moeilijk een brede maatschappelijke beweging ondersteunen. Ook Anne Van Lancker vroeg om inhoudelijke verduidelijkingen. Zij wees op passages waarin wetenschappelijke of juridische onderbouwing onvoldoende aanwezig was, onder meer over elektromagnetische vervuiling. Volgens haar moeten de auteurs onderscheid maken tussen aantoonbare problemen, politieke overtuigingen en hypothesen die verder onderzoek vereisen. De organisatoren erkenden dat de tekst nog moet worden herwerkt. Zij beschouwen de huidige versie als een discussiedocument dat door maatschappelijke organisaties en burgers verder wordt ontwikkeld.

De Europese democratie moet volgens aanwezigen verder gaan dan verkiezingen

Een centrale conclusie van de bijeenkomst was dat democratische legitimiteit niet uitsluitend kan worden verzekerd door periodieke verkiezingen. Verschillende sprekers benadrukten dat burgers ook tussen verkiezingen mogelijkheden moeten hebben om beleidsbeslissingen te beïnvloeden. Het Europees burgerinitiatief, openbare raadplegingen, maatschappelijke campagnes en contacten met volksvertegenwoordigers kunnen daarbij een rol spelen. Tegelijkertijd werd gewaarschuwd voor participatieprocedures die geen herkenbare gevolgen hebben. Wanneer burgers veel tijd besteden aan voorstellen zonder te begrijpen waarom hun ideeën worden aangenomen of afgewezen, kan hun vertrouwen verder afnemen. De initiatiefnemers willen daarom hun nieuwe verklaring verbinden met een duidelijke werkwijze. Voorstellen moeten schriftelijk worden vastgelegd, besproken en verbeterd. Daarbij moet zichtbaar blijven welke wijzigingen werden aangebracht en welke standpunten uiteindelijk worden ondersteund. Ook de toegang tot Europese parlementsleden en de mogelijkheden om beleidsvoorstellen over te maken, moeten volgens verschillende deelnemers beter worden uitgelegd.

Verkiezingen van 2029 vormen het politieke richtpunt voor de hervormingsbeweging

De Europese verkiezingen van 2029 werden herhaaldelijk genoemd als een belangrijk richtpunt voor de nieuwe beweging. De initiatiefnemers willen de komende jaren gebruiken om een netwerk van maatschappelijke organisaties en burgers op te bouwen. Daarbij wordt gedacht aan plaatselijke discussies, internationale samenwerking en verdere ontwikkeling van de nieuwe Verklaring van Laken. Verschillende deelnemers benadrukten dat politieke hervormingen uiteindelijk steun moeten krijgen binnen de Europese instellingen. Zonder parlementaire meerderheden en medewerking van nationale regeringen zullen belangrijke verdragswijzigingen moeilijk uitvoerbaar zijn. Tegelijkertijd willen de initiatiefnemers voorkomen dat hun project volledig afhankelijk wordt van bestaande politieke partijen. Zij streven naar een werkwijze waarin burgers zelf voorstellen ontwikkelen en politieke vertegenwoordigers daarop moeten reageren. De deelnemers werden uitgenodigd om schriftelijke opmerkingen te bezorgen en aan verdere bijeenkomsten deel te nemen. Daarbij werden ook mogelijke vervolgbesprekingen in december genoemd.

De afstand tussen Europese instellingen en burgers blijft de grootste uitdaging

De bijeenkomst in Laken maakte duidelijk dat Europese democratie voor verschillende deelnemers een andere betekenis heeft. Voor voormalige Europese parlementsleden gaat het in belangrijke mate over institutionele bevoegdheden, parlementaire controle en de verhouding tussen de Europese Commissie, de Raad en het Europees Parlement. Voor maatschappelijke organisaties zijn de onafhankelijkheid van verenigingen, de financiering van activiteiten en de bescherming van sociale rechten minstens even belangrijk. Andere burgers stellen vooral vragen over de naleving van wetten, de toegang tot huisvesting, de bescherming tegen geweld, de geestelijke gezondheidszorg en de mogelijkheden om politieke beslissingen daadwerkelijk te beïnvloeden. Er waren ook deelnemers die fundamenteel twijfelden aan de historische legitimiteit van de Europese integratie of aan de onafhankelijkheid van politieke instellingen. De gesprekken toonden dat deze uiteenlopende verwachtingen niet eenvoudig in één gemeenschappelijke politieke tekst kunnen worden samengebracht. Toch beschouwen de initiatiefnemers de verscheidenheid aan standpunten als een reden om het overleg voort te zetten.

Vijfentwintig jaar na de Verklaring van Laken blijft de Europese democratie onafgewerkt

De oorspronkelijke Verklaring van Laken uit 2001 betekende het begin van een bijzonder institutioneel hervormingsproces. De Europese Conventie bracht vertegenwoordigers uit verschillende landen en instellingen samen en werkte aan een ontwerp voor een Europese grondwet. Hoewel dat ontwerp uiteindelijk niet werd aangenomen, kwamen verschillende hervormingen terecht in het Verdrag van Lissabon. Vijfentwintig jaar later worden de Europese instellingen opnieuw geconfronteerd met vragen over hun democratische legitimiteit en hun vermogen om maatschappelijke problemen aan te pakken. De oorlog in Oekraïne, de internationale economische concurrentie, klimaatverandering, sociale ongelijkheid, migratie en digitalisering stellen de Europese Unie voor nieuwe uitdagingen. De bijeenkomst in Laken toonde dat de antwoorden hierop sterk uiteenlopen. Isabelle Durant, Monica Frassoni en Anne Van Lancker verdedigden elk vanuit hun eigen ervaringen de noodzaak van democratische hervormingen, maatschappelijke mobilisatie en sterkere Europese samenwerking. De boodschap van Elio Di Rupo herinnerde aan de historische verantwoordelijkheid die België opnam bij het oorspronkelijke constitutionele proces. Tegelijkertijd maakten kritische burgers duidelijk dat vertrouwen in de Europese instellingen niet vanzelfsprekend is. De nieuwe Verklaring van Laken zal daarom pas politieke betekenis krijgen wanneer zij algemene democratische beginselen kan vertalen naar concrete, juridisch haalbare voorstellen. De belangrijkste opdracht bestaat erin burgers niet uitsluitend een plaats te geven aan de overlegtafel, maar ervoor te zorgen dat hun betrokkenheid ook gevolgen kan hebben voor de beslissingen die hun dagelijks leven bepalen.

Bronnen

Europees Volkshuis en Groupe Déclaration de Laeken 2026 – Programma van de burgertop van zaterdag 21 november 2026, Koning Boudewijnstadion, Laken.

Instagram Groupe Déclaration de Laeken 2026: https://www.instagram.com/groupedl2026/

Europese Raad – Verklaring van Laken en de Europese Conventie.

https://www.consilium.europa.eu

Europees Parlement – Historische parlementaire mandaten van Anne Van Lancker, Isabelle Durant en Monica Frassoni.

https://www.europarl.europa.eu

Europees burgerinitiatief – Officiële Europese informatie over burgerparticipatie en wetgevende verzoeken.

https://citizens-initiative.europa.eu

EUR-Lex – Europese verdragen, institutionele bevoegdheden en richtlijn (EU) 2024/1385 over geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld.

https://eur-lex.europa.eu

Europese Commissie – Europese begroting, maatschappelijk middenveld en participatieve democratie.

https://commission.europa.eu


Andy Vermaut
+32499357495

AI is als redactioneel hulpmiddel gebruikt bij de verwerking en formulering van deze publicatie. De journalist controleerde de inhoud. De standpunten en beweringen van deelnemers zijn onderscheiden van onafhankelijk vastgestelde feiten.

Wil je de onafhankelijke journalistiek van indegazette.be ondersteunen?

Iedere dag zetten we ons in om nieuws, reportages en verhalen te brengen uit de Westhoek, België, Europa en de rest van de wereld. Dat doen we met veel inzet en een sterke overtuiging dat onafhankelijke journalistiek toegankelijk moet blijven voor iedereen. Wil je onze redactie een financieel duwtje in de rug geven? Elke vrijwillige bijdrage, groot of klein, helpt ons om ons journalistieke werk voort te zetten. Je kunt ons ondersteunen via Ko-fi: https://ko-fi.com/andyvermaut of Buy Me a Coffee: https://buymeacoffee.com/andyvermaut. Hartelijk dank voor je vertrouwen, je betrokkenheid en je steun aan indegazette.be!

Andy Vermaut
Hoofdredacteur indegazette.be