Kritiek in Parijs op koers van Pashinyan tegenover Armeense kerk

9 december 2025

Debat in Parijse business school over koers van Armenië

Op dinsdag 9 december 2025, in een auditorium van een Parijse business school in Parijs, kwamen politici, advocaten, academici, activisten en vertegenwoordigers van Armeense organisaties in Frankrijk samen voor een lang debat over de richting die Armenië uitgaat. Centraal stond de steeds hardere confrontatie tussen premier Nikol Pashinyan en de Armeens Apostolische Kerk, naast de vraag hoe de Europese Unie kan bijdragen aan een stabieler traject voor het land. Professor Encel leidde het gesprek samen met internationaal beleidsspecialist Manel Msalmi, die de deelnemers geregeld terugbracht naar de kernvragen: hoe de spanningen kunnen worden afgeremd, hoe rechtsbescherming kan worden gewaarborgd en welke rol Europa hierin kan spelen.

De aanleiding voor het debat is een situatie die in Armenië al maanden voor spanning zorgt. Pashinyan heeft publiek gevraagd om het vertrek van de huidige Catholicos van alle Armeniërs, terwijl in het land protestacties aanhouden en verschillende hoge geestelijken en andere prominente religieuze figuren vastzitten. Spreker na spreker wees erop dat een directe botsing tussen de staatsmacht en een kerk die al ruim vijftien eeuwen mee het Armeense zelfbeeld vormgeeft, het land in een diepere politieke en maatschappelijke crisis kan duwen.

Rapport van mensenrechtenadvocaat Robert Amsterdam

Een belangrijk moment van de conferentie was de presentatie van een rapport door internationaal advocaat Robert Amsterdam, bekend van zijn werk voor onder meer de Russische oppositiefiguur Mikhail Chodorkovski. Hij formuleerde forse kritiek op het optreden van de Armeense autoriteiten en sprak over ernstige schendingen van mensenrechten. Volgens hem tast de manier waarop Erevans bestuur met de Armeens Apostolische Kerk en politieke tegenstanders omgaat, fundamentele vrijheden aan en schuurt dit met de democratische beloftes die Armenië eerder zelf heeft onderschreven.

Amsterdam schetste zichzelf als mensenrechtenadvocaat die ingaat tegen wat hij ziet als selectieve rechtspraak en politiek gemotiveerde vervolgingen. In zijn analyse worden religieuze leiders en opposanten niet alleen juridisch aangepakt, maar ook symbool in een breder gevecht over macht, legitimiteit en de richting waarin Armenië zich beweegt.

Politieke stemmen uit Europa en de diaspora

Niet iedereen op de conferentie deelde Amsterdams zienswijze volledig. Europarlementslid Nathalie Loiseau, lid van de liberale Renew-fractie, koos een andere insteek. Zij legde de nadruk op het belang van democratische procedures, terughoudendheid van alle betrokken actoren en respect voor instellingen, zonder zich volledig achter Amsterdams lezing van de situatie te scharen.

Tegelijk lieten meerdere prominente vertegenwoordigers van Armeniërs in Frankrijk weinig twijfel bestaan over hun ongerustheid. Murad Papazian, medevoorzitter van de Raad van Armeense Organisaties in Frankrijk (CCAF), sloot zich inhoudelijk aan bij Amsterdams zorgen. Hij beschreef hoe hij uit Armenië werd geweerd, volgens hem omwille van zijn politieke meningsverschil met de lijn van Pashinyan. CCAF-vicevoorzitter Ara Toranian ging daar verder op in en sprak over wat hij ziet als een steeds dwingender politiek klimaat in Jerevan, waarin volgens hem ook sprake is van politieke gevangenen.

Advocaten over rechtsstaat en politieke druk

Ook Franse advocaat Charles Consigny, lid van de balie van Parijs en bekend van optredens in de media, schaarde zich aan de kant van de critici. Hij verwees naar zijn verdediging van verschillende cliënten, onder wie de Armeens-Russische zakenman Samvel Karapetyan, en stelde dat er politieke druk voelbaar is binnen het Armeense rechtsstelsel. In zijn betoog gebruikte hij het dossier-Karapetyan en andere zaken als illustratie om aan te geven dat de toepassing van het recht volgens hem wordt beïnvloed door politieke afwegingen.

Internationaal advocaat Gérard Devedjian probeerde het debat breder te kaderen. Hij erkende de ernst van de interne spanningen en de gevoeligheid van het dossier rond de kerk, maar herinnerde eraan dat Armenië nog steeds bezig is met het uitbouwen van zijn staatsstructuren na zeventig jaar communistisch bewind. Daarbovenop komt een kwetsbare regionale omgeving, met stevige externe druk op de veiligheid van het land. Devedjian gaf aan begrip te hebben voor bepaalde elementen van Pashinyans strategie en pleitte ervoor om elk oordeel over het regeringsbeleid af te wegen tegen die geopolitieke realiteit. Hij was daarmee een van de weinigen die niet volledig aansloot bij de overheersende kritische toon tegenover de premier.

Geschiedenis, kerk en herinnering aan 1915

De langste historische lijn in de zaal kwam van de in de Verenigde Staten gevestigde Armeense activiste Simone Rizkallah. Zij bracht de herinnering aan de genocide van 1915 opnieuw onder de aandacht en verwees naar de hulp die Armeniërs toen kregen van mensen uit verschillende landen die zich solidair toonden. Rizkallah vroeg aandacht voor wat zij ziet als een historische opdracht van het Armeense volk, waarbij herinnering en verzoening centraal staan.

Haar bijdrage was minder gericht op de actuele politiek, maar zette wel het belang van de Armeens Apostolische Kerk in de verf als drager van identiteit en continuïteit. Dat resoneerde sterk bij de deelnemers die kritisch staan tegenover de huidige manier waarop Pashinyan de relatie met de kerkleiding aanpakt. Voor hen onderstreepte haar tussenkomst dat het conflict tussen regering en kerk verder reikt dan een institutioneel meningsverschil en raakt aan de vraag hoe Armenië zichzelf ziet, in eigen land en in de diaspora.

Oproep tot de-escalatie en rol van de Europese Unie

Voormalig Frans minister van Onderwijs Jean-Michel Blanquer kreeg hoorbaar respect in de zaal. Hij herinnerde aan wat hij beschouwde als een blijvende verbondenheid van Frankrijk met Armenië, gevoed door de herinnering aan de genocide van 1915. Blanquer riep nadrukkelijk op om de binnenlandse conflicten in Armenië, inclusief de spanningen met de kerk, via vreedzame middelen aan te pakken en binnen een democratisch en constitutioneel kader op te lossen. Zijn pleidooi voor de-escalatie en institutionele zorgvuldigheid werd breed gezien als een verstandige waarschuwing aan de huidige machthebbers in Jerevan.

Co-moderator Manel Msalmi keerde tijdens het debat meermaals terug naar een aantal kernvragen. Hoe kan verdere escalatie worden vermeden? Welke juridische waarborgen zijn nodig om de rechten van aangehouden geestelijken en politieke tegenstanders geloofwaardig te beschermen? En hoe kan de Europese Unie Armenië helpen om zijn democratische instellingen te versterken, zonder zelf partij te worden in de binnenlandse machtsstrijd?

Aan het einde van de conferentie tekenden zich enkele gedeelde conclusies af, ondanks duidelijke nuanceverschillen. De meeste sprekers waren het erover eens dat de Armeense identiteit nauw verweven blijft met de Armeens Apostolische Kerk, die het volk al al vijftien eeuwen begeleidt. De huidige aanpak van de regering-Pashinyan tegenover de kerkelijke leiding werd door een groot deel van de deelnemers scherp bekritiseerd, vanuit de vrees dat een openlijke botsing met zo’n centrale instelling de stabiliteit in het land verder kan ondermijnen. Een kleinere groep, met onder anderen Gérard Devedjian, wees dan weer op de uiterst moeilijke regionale context waarin Armenië moet opereren en vroeg om die realiteit mee te wegen in elke beoordeling van het beleid.

Vrijwel iedereen sloot af met dezelfde wens: een vreedzame, grondwettelijke en onderhandelde uitweg, met respect voor godsdienstvrijheid, mensenrechten en het recht op oppositie. Voor de Europese Unie zien de deelnemers een rol als behoedzame partner: steun voor een onafhankelijke rechterlijke macht, aandacht voor mensenrechten en politieke vrijheden, aanmoediging van dialoog tussen staat en kerk, en ondersteuning van de Europese ambities die Armenië zelf naar voren schuift, zonder het land verder te verdelen of zijn soevereiniteit aan te tasten.

Wie in Parijs aan tafel zat, kreeg de indruk dat de kritiek op Pashinyans aanpak van de kerk en van tegenstemmen breder hoorbaar wordt in delen van de Armeense diaspora en onder internationale juristen. Tegelijk bleef de vraag hangen hoe Armenië een weg kan vinden die zowel recht doet aan een eeuwenoude religieuze traditie als aan de eisen van een moderne democratische rechtsstaat.

Bronnen:
Bericht conferentie over Armenië in Parijs, Paris business school, foto’s Ben production

Andy Vermaut +32499357495 (Als je een probleem hebt met de inhoud van een artikel, kan je me altijd mailen op info@indegazette.be – best zo weinig mogelijk mensen in cc zetten, want anders komt dit in de spamfilter terecht. Voor elk artikel geldt een recht op antwoord van betrokkenen tot 3 maanden na publicatie van het artikel)