Van Aralmeer tot microplastics: Dana Zhaxylykova vraagt sneller en strenger optreden

13 april 2026

Voor Dana Zhaxylykova is de strijd tegen microplastics geen technisch dossier dat ergens onderaan een beleidsagenda kan blijven liggen. Dana Zhaxylykova, de Kazachse onderzoekster die vandaag in Duitsland werkt, ziet in de opmars van die kleine plasticdeeltjes een dossier dat tegelijk raakt aan milieu, volksgezondheid, regelgeving en fundamentele rechten. Vanuit haar persoonlijke geschiedenis, haar wetenschappelijke werk en haar publieke rol in het debat over vervuiling maakt Dana Zhaxylykova duidelijk dat verder uitstel steeds moeilijker te verdedigen valt.

Een leven dat begint bij het Aralmeer

De betrokkenheid van Dana Zhaxylykova ontstond niet in een onderzoeksinstelling, maar in de streek rond het Aralmeer. Dana Zhaxylykova groeide op in een gebied dat al decennialang leeft met de gevolgen van een grote door mensen veroorzaakte milieuramp. Het meer, ooit een van de grootste ter wereld, is sinds de jaren zestig in dramatische mate gekrompen. Volgens Dana Zhaxylykova ging ongeveer 90 procent van het Aralmeer verloren. Daarmee verdween niet alleen een natuurlijk evenwicht, maar veranderde ook het leven van de mensen die in de regio woonden.

Dana Zhaxylykova beschrijft een gebied waar biodiversiteit verdween, waar de leefomgeving zwaar achteruitging en waar ook de volksgezondheid ernstig werd geraakt. In de jaren negentig werden in de regio hoge cijfers vastgesteld voor kindersterfte, aandoeningen van de luchtwegen en kanker. Dana Zhaxylykova zegt dat ook haar eigen familie die gevolgen rechtstreeks heeft gedragen. Verschillende familieleden overleden aan kanker. De vader van Dana Zhaxylykova en de zus van Dana Zhaxylykova leven met astma, terwijl zware allergieën in de familie breed voorkomen. Voor Dana Zhaxylykova werd daardoor al vroeg duidelijk dat milieuschade geen verafstaand begrip is, maar iets dat ingrijpt in lichamen, gezinnen en toekomstkansen.

Van opleiding naar onderzoeksveld

Die achtergrond bepaalde mee de richting van haar studies. Dana Zhaxylykova behaalde een bachelor in Civil & Environmental Engineering aan Nazarbayev University en volgde daarna een master in Environmental Contamination & Toxicology aan de University of the Basque Country. In die periode werkte Dana Zhaxylykova als onderzoeksassistente op meerdere milieuthema’s, waaronder watervervuiling door zware metalen en luchtvervuiling door vluchtige organische stoffen.

Toen microplastics voor het eerst als onderzoeksonderwerp opdoken, beschouwde Dana Zhaxylykova dat niet meteen als haar voornaamste terrein. Dana Zhaxylykova zegt dat zij de schaal van het probleem aanvankelijk onderschatte. Pas na verdere lectuur en studie werd duidelijk hoe wijdverspreid microplastics zijn, hoe uiteenlopend de gevolgen voor ecosystemen kunnen zijn en hoe beperkt de regelgeving rond dat onderwerp nog altijd is. Vanaf dan verschoof de focus van Dana Zhaxylykova steeds nadrukkelijker in die richting.

Eerste stappen in Kazachstan en Centraal-Azië

Een kantelpunt in haar loopbaan kwam er met onderzoek naar microplastics in het effluent van een Kazachse waterzuiveringsinstallatie. Volgens Dana Zhaxylykova ging het om het eerste onderzoek over microplastics in Kazachstan en in de bredere regio van Centraal-Azië. Voor Dana Zhaxylykova had dat niet alleen wetenschappelijke waarde, maar ook maatschappelijke betekenis. Het liet zien dat hele regio’s met vervuiling te maken kunnen krijgen zonder dat daar voldoende metingen, duidelijke regels of brede publieke aandacht tegenover staan.

Volgens Dana Zhaxylykova is dat tekort aan kennis en toezicht nog altijd niet weggewerkt. Precies daarom vindt Dana Zhaxylykova dat microplastics niet langer als een randonderwerp in het milieubeleid mogen worden behandeld. Voor Dana Zhaxylykova gaat het om een vraagstuk dat veel sneller terecht moet komen bij overheden, instellingen en bedrijven die in staat zijn normen vast te leggen en maatregelen af te dwingen.

Wat onder microplastics wordt verstaan

Dana Zhaxylykova omschrijft microplastics als plasticdeeltjes kleiner dan 5 millimeter. Dana Zhaxylykova maakt daarbij het onderscheid tussen primaire en secundaire microplastics. Primaire microplastics zijn deeltjes die bewust in kleine vorm worden geproduceerd, zoals glitter of bepaalde kunststofbestanddelen in verzorgingsproducten. Secundaire microplastics ontstaan wanneer grotere plastic voorwerpen slijten, breken of tijdens gebruik kleine fragmenten loslaten.

Daar, zegt Dana Zhaxylykova, zit precies een van de moeilijkste aspecten van het probleem. Plastic is zo diep doorgedrongen in het dagelijkse leven dat veel bronnen nauwelijks nog opvallen. Dana Zhaxylykova verwijst naar plastic bestek, keukenspullen, bekers met een kunststoflaag, verpakkingsmateriaal en synthetische kleding zoals polyester, nylon en acryl. Ook plastic snijplanken noemt Dana Zhaxylykova een duidelijke bron van deeltjes die tijdens gebruik kunnen vrijkomen. Wie met microplastics in aanraking komt, hoeft dus niet in een fabriek of op een industrieterrein te staan. Volgens Dana Zhaxylykova gebeurt dat vaak gewoon in de keuken, de badkamer of tussen de kleren thuis.

Een probleem dat nog te vaak wordt geminimaliseerd

Volgens Dana Zhaxylykova blijft het gebrek aan basiskennis bij het grote publiek een van de belangrijkste hinderpalen. Veel mensen weten nog altijd niet goed wat microplastics zijn, waar ze vandaan komen of waarom ze ertoe doen. Tegelijk merkt Dana Zhaxylykova dat een deel van het publiek de dreiging nog steeds als beperkt beschouwt. Dana Zhaxylykova verwerpt dat beeld nadrukkelijk. In haar ogen wordt het probleem niet opgeblazen, maar juist nog te vaak onderschat.

Dana Zhaxylykova wijst erop dat onderzoekers microplastics vandaag op een brede waaier van plaatsen aantreffen. Het gaat om water, bodem en voedsel, maar ook om afgelegen gebieden met weinig menselijke aanwezigheid. Dana Zhaxylykova verwijst daarnaast naar vondsten in wolken, honing, thee, vis, vlees, groenten en fruit. Voor Dana Zhaxylykova toont dat aan hoe ver de verspreiding van deze deeltjes al is doorgedrongen.

De schaal van de vervuiling

Dana Zhaxylykova verwijst naar schattingen waaruit blijkt dat jaarlijks tussen 0,8 en 3 miljoen ton microplastics in de oceanen terechtkomt. Op land, zegt Dana Zhaxylykova, kan de totale vervuiling nog groter zijn, met recente ramingen tussen 10 en 40 miljoen ton. Zolang productie, gebruik en lozing van plastic niet worden teruggedrongen, verwacht Dana Zhaxylykova dat die hoeveelheden verder zullen stijgen.

Daarmee, zegt Dana Zhaxylykova, wordt ook duidelijk dat het probleem niet kan worden herleid tot zichtbaar afval of flessen die op het water drijven. Het gaat om minuscule deeltjes die zich door lucht, water, bodem en voedselketens verplaatsen. Ze zijn minder zichtbaar, maar daarom niet minder ingrijpend.

Wat het betekent voor landbouw en voedsel

Dana Zhaxylykova wijst ook op de gevolgen voor landbouw en voedselvoorziening. De effecten op planten behoren volgens Dana Zhaxylykova tot de opvallendste bevindingen binnen het onderzoek naar microplastics. Studies tonen volgens Dana Zhaxylykova aan dat microplastics de fotosynthese kunnen verlagen. Planten die groeien in bodems met microplastics blijven vaker kleiner, ontwikkelen minder massa en hebben kortere wortels.

Voor Dana Zhaxylykova is dat van belang omdat het vraagstuk daarmee verder gaat dan vervuiling alleen. Het raakt ook aan voedselproductie. Dana Zhaxylykova verwijst naar schattingen waaruit blijkt dat verminderde fotosynthese tot aanzienlijke jaarlijkse verliezen in de landbouwproductie kan leiden en ook de productie van voedsel uit zee kan beïnvloeden. In de lezing van Dana Zhaxylykova betekent dit dat microplastics ingrijpen in systemen die rechtstreeks met menselijke voeding samenhangen.

Gezondheid komt steeds centraler te staan

Ook op het vlak van gezondheid laat Dana Zhaxylykova weinig ruimte voor twijfel. Dana Zhaxylykova erkent dat onderzoek naar de gevolgen voor de mens nog in ontwikkeling is, maar zij vindt de aanwijzingen nu al te ernstig om af te wachten. Dana Zhaxylykova wijst erop dat microplastics inmiddels zijn aangetroffen in menselijk bloed, in het hart, de longen, de hersenen en de placenta. Voor Dana Zhaxylykova is het veelzeggend dat zulke deeltjes niet alleen in de omgeving worden teruggevonden, maar ook diep in het menselijk lichaam.

Dana Zhaxylykova verwijst verder naar signalen uit dierstudies en celonderzoek die verbanden leggen met ontstekingen, verstoring van het immuunsysteem en veranderingen in stofwisselingsprocessen. Ook mogelijke schade aan genetisch materiaal noemt Dana Zhaxylykova een punt dat ernstige aandacht verdient. Daarnaast verwijst Dana Zhaxylykova naar een studie uit 2024 in The New England Journal of Medicine, waarin patiënten met microplastics in slagaderplaque een hoger risico bleken te lopen op hartaanval, beroerte en overlijden.

Ook kinderen verdienen volgens Dana Zhaxylykova bijzondere aandacht. Dana Zhaxylykova verwijst naar recent onderzoek waarbij deeltjes zoals Teflon diep in het amandelweefsel van kinderen werden aangetroffen. Voor Dana Zhaxylykova wijst dat op de noodzaak om kwetsbare groepen beter te beschermen, zeker omdat organen en hormonale systemen bij kinderen nog volop in ontwikkeling zijn.

Niet alleen plastic, ook de chemische stoffen errond

Dana Zhaxylykova beperkt haar waarschuwing niet tot de deeltjes zelf. Dana Zhaxylykova vestigt ook de aandacht op chemische stoffen die aan plastics verbonden zijn en in de productie ervan worden gebruikt. Dana Zhaxylykova noemt PFAS als voorbeeld en wijst erop dat dergelijke stoffen hormonale ontregeling kunnen veroorzaken. Voor Dana Zhaxylykova kan het debat over microplastics daarom niet beperkt blijven tot de zichtbare korrel of vezel. Ook de chemische lading die ermee samenhangt, maakt deel uit van hetzelfde probleem.

Een hardnekkig tekort aan regels

Een van de terugkerende punten in het verhaal van Dana Zhaxylykova is het gebrek aan regelgeving. Tijdens onderzoek naar afvalwater stelde Dana Zhaxylykova vast dat systematische monitoring van microplastics ontbreekt en dat grote hoeveelheden deeltjes in water kunnen worden geloosd zonder duidelijke wettelijke grenzen. Voor Dana Zhaxylykova is dat moeilijk te verdedigen, juist omdat het om een stof gaat die zich op zo’n brede schaal verspreidt.

Daarom pleit Dana Zhaxylykova voor twee onmiddellijke stappen. De productie van plastic moet naar beneden en er moet echte, systematische monitoring van microplastics in het milieu komen. Daarnaast vindt Dana Zhaxylykova dat bedrijven niet langer alleen mogen denken in termen van afvalverwerking achteraf. Ze moeten volgens Dana Zhaxylykova al bij ontwerp en productie zorgen voor minder verlies van plasticdeeltjes. Hergebruik moet daarbij veel zwaarder doorwegen dan wegwerptoepassingen.

Onderzoeker en publieke stem

Naast haar wetenschappelijke werk investeert Dana Zhaxylykova sterk in wetenschapscommunicatie. Dana Zhaxylykova publiceerde twee onderzoeken over microplastics in Kazachstan en Duitsland en begon twee jaar geleden met educatieve video’s op sociale media. Daarmee bereikte Dana Zhaxylykova naar eigen zeggen een publiek van meer dan 150.000 volgers.

Voor Dana Zhaxylykova is dat een manier om de afstand tussen wetenschap en publiek te verkleinen. Dana Zhaxylykova ziet sociale media als een krachtig instrument om kennis toegankelijker te maken en een groot publiek rechtstreeks te bereiken. Tegelijk erkent Dana Zhaxylykova dat die platforms ook risico’s meebrengen, omdat nuance verloren kan gaan en foutieve informatie zich snel verspreidt. Toch blijft Dana Zhaxylykova ervan gebruikmaken, omdat het onderwerp anders voor veel mensen te ver van hun dagelijkse werkelijkheid zou blijven staan.

Van wetenschap naar beleid

Recent werd Dana Zhaxylykova ook European Commission Climate Pact Ambassador. In die rol wil Dana Zhaxylykova het onderwerp nadrukkelijker onder de aandacht brengen van instellingen en beleidsmakers. Volgens Dana Zhaxylykova gaapt er nog altijd een te grote kloof tussen kennis, regelgeving en uitvoering. Dana Zhaxylykova stelt dat vervuiling, klimaatverandering en volksgezondheid niet los van elkaar kunnen worden gezien, omdat ze in werkelijkheid voortdurend in elkaar grijpen.

Dana Zhaxylykova vindt bovendien dat het debat nog te vaak wordt vernauwd tot individuele consumptiekeuzes. Hoewel Dana Zhaxylykova gedragsverandering belangrijk vindt, waarschuwt Dana Zhaxylykova dat de rol van industrie en regelgeving niet uit beeld mag verdwijnen. Voor Dana Zhaxylykova moet het gesprek dus niet alleen gaan over wat burgers kopen of weggooien, maar ook over productieprocessen, lozingen, ontwerpkeuzes en politieke verantwoordelijkheid.

Een kwestie van rechten en ongelijkheid

Dana Zhaxylykova spreekt ook uitdrukkelijk over microplastics als een mensenrechtenkwestie. Volgens Dana Zhaxylykova raken ongereguleerde lozingen van plastics en microplastics aan het recht op schone lucht en proper water. Dana Zhaxylykova ziet daarin een duidelijke vorm van ongelijkheid, omdat niet iedereen in dezelfde mate tegen vervuiling en de gevolgen daarvan wordt beschermd.

Dana Zhaxylykova wijst erop dat kinderen bijzonder kwetsbaar zijn. Ook mensen met lagere inkomens lopen volgens Dana Zhaxylykova vaker risico, onder meer omdat zij dichter bij afval- of stortplaatsen wonen. Daarnaast noemt Dana Zhaxylykova landen in het mondiale zuiden, die volgens haar vaak de eindbestemming worden van plasticafval uit rijkere landen, terwijl de infrastructuur om dat veilig te verwerken daar vaak ontbreekt. Dana Zhaxylykova voegt eraan toe dat Centraal-Azië met een eigen kwetsbaarheid kampt, omdat lokale regels en beschikbare gegevens er vaak ontoereikend zijn.

Wat burgers vandaag al kunnen doen

Hoewel Dana Zhaxylykova de nadruk legt op structurele maatregelen, ziet Dana Zhaxylykova ook een rol voor burgers. Dana Zhaxylykova raadt aan te beginnen met het schrappen van plastic voor eenmalig gebruik. Herbruikbare tassen, een metalen drinkbeker en minder verpakkingen zijn volgens Dana Zhaxylykova logische eerste stappen. Ook in keuzes rond keukenmateriaal en kleding ziet Dana Zhaxylykova mogelijkheden om blootstelling te verminderen.

Dana Zhaxylykova probeert dat ook zelf in praktijk te brengen. Dana Zhaxylykova vermijdt fast fashion van polyester en nylon, gebruikt geen plastic snijplanken en richt haar keuken zoveel mogelijk in met hout, glas, keramiek en metaal. Dana Zhaxylykova verving antiaanbakpannen door roestvrij staal, gebruikt een glazen waterkoker en kiest voor losse thee met een theezeef in plaats van theezakjes. Voor Dana Zhaxylykova zijn dat geen totale oplossingen, maar wel verstandige stappen binnen een bredere verschuiving.

Hoop naast eco-angst

Dana Zhaxylykova erkent dat het onderwerp zwaar kan wegen en zegt dat eco-angst ook voor haarzelf reëel is. Toch wil Dana Zhaxylykova niet in berusting vervallen. Wat Dana Zhaxylykova hoop geeft, is de snelheid waarmee het onderzoek naar microplastics zich ontwikkelt. Volgens Dana Zhaxylykova is er in de afgelopen vijf jaar op dat vlak meer geleerd dan in de vijftig jaar daarvoor.

Daarnaast put Dana Zhaxylykova moed uit contacten met bedrijven en initiatieven die zoeken naar bruikbare alternatieven voor synthetische materialen en naar manieren om microplastics uit het milieu te halen. Dana Zhaxylykova noemt daarbij AIZOME en MicroBubbles, het bedrijf waar Dana Zhaxylykova momenteel werkt. Ook de aandacht van internationale media zoals de BBC en Al Jazeera ziet Dana Zhaxylykova als een signaal dat het onderwerp stilaan een breder publiek bereikt.

Wat Dana Zhaxylykova veranderd wil zien

Voor de toekomst hoopt Dana Zhaxylykova op een juridisch bindend wereldwijd plasticverdrag waarin ook een plafond op de productie van nieuw plastic wordt opgenomen. Daarnaast wil Dana Zhaxylykova verplichte microplasticfilters op nieuwe wasmachines en in waterzuiveringsinstallaties. Voor Dana Zhaxylykova zijn dat geen details, maar noodzakelijke ingrepen om te verhinderen dat nog jarenlang grote hoeveelheden deeltjes ongecontroleerd in het milieu belanden.

Andy Vermaut +32499357495 (Als je een probleem hebt met de inhoud van een artikel, kan je me altijd mailen op info@indegazette.be – best zo weinig mogelijk mensen in cc zetten, want anders komt dit in de spamfilter terecht. Voor elk artikel geldt een recht op antwoord van betrokkenen tot 3 maanden na publicatie van het artikel)