In deze opinie wordt betoogd dat België geconfronteerd wordt met aanhoudende en systemische schendingen van de rechtsstaat, die nu de aandacht van Europese instellingen vragen. Het probleem wordt niet gevormd door geïsoleerde fouten, maar door een patroon waarin kernbeginselen zoals onpartijdigheid, effectieve rechtsbescherming en redelijke termijnen onder druk staan. De auteur benadrukt dat de rechtsstaat een keten is: wanneer schakels als rechtszekerheid, gelijke behandeling of controleerbaarheid haperen, faalt de bescherming van de burger.
De analyse plaatst de Belgische situatie binnen het kader van Europees recht. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), met name artikel 6 (eerlijk proces) en artikel 46 (bindende uitvoering van arresten), en het EU-recht, met de fundamentele waarden uit artikel 2 VEU en het recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel (artikel 47 Handvest), scheppen harde verplichtingen. Het Europees Hof van Justitie heeft in de Portugese rechterszaak duidelijk gemaakt dat de rechtsstaat juridisch afdwingbaar is.
Verschillende casussen illustreren de systeemproblemen. Het klassieke De Cubber-arrest van het EHRM toonde aan dat zelfs de schijn van partijdigheid het vertrouwen in de rechterlijke macht aantast. De Fortis-crisis bracht de fragiele scheiding der machten in beeld. Tragedies zoals de zaak-Julie Van Espen, waarbij de staat aansprakelijk werd gesteld voor falende bescherming, en de aanslag in Brussel in 2023, die een monumentale administratieve fout blootlegde, tonen hoe menselijk onomkeerbaar falen voortkomt uit structurele tekortkomingen. Ook een strafonderzoek rond een figuur als Didier Reynders onderstreept het fundamentele belang van integriteit en gelijke behandeling aan de top.
De conclusie is dat België zijn rechtsstatelijke fundamenten opnieuw serieus moet nemen door een “uitvoeringsstaat” te bouwen. Dit vereist een transparante aanpak van achterstanden, een proactieve implementatie van Europese arresten, geloofwaardig intern toezicht en een strikte eerbiediging van de scheiding der machten. Alleen zo kan het vertrouwen worden hersteld en kan worden voorkomen dat Europa moet overgaan tot strengere interventies.
