Gerechtigheid en balans: Michael Merkel’s visie op wetenschap, religie en migratie in Nijmegen

21 april 2025

Op 20 april 2025 bracht Michael Merkel tijdens de Justice Conference in Nijmegen een diepgaande en praktische visie naar voren over hoe gerechtigheid, wetenschap en religie samen kunnen bijdragen aan een rechtvaardigere wereld. In zijn twee sessies – ‘The Interplay of Science and Religion as a Prerequisite for a Just World’ en ‘Justice in Action – The Principle of Right Measure’ – ging hij in op de samenhang tussen deze domeinen en hoe ze kunnen worden toegepast op maatschappelijke uitdagingen zoals migratie. Met een combinatie van theoretische inzichten, praktische oefeningen en een spirituele benadering liet Merkel zien hoe een evenwichtige aanpak van waarden de basis kan vormen voor vrede en rechtvaardigheid.

De wisselwerking tussen wetenschap en religie

Michael Merkel opende zijn eerste sessie om 17.00 uur in Nijmegen met een pleidooi voor de eenheid tussen wetenschap en religie. Hij benadrukte dat beide domeinen essentieel zijn voor menselijke vooruitgang, zoals een vogel twee vleugels nodig heeft om te vliegen. Wetenschap biedt kennis over hoe de wereld werkt, terwijl religie betekenis en morele richtlijnen geeft. Hij wees erop dat wetenschap geen waarden kan produceren, maar wel kan helpen om bestaande waarden te verwezenlijken. Dit idee werd ondersteund door een verwijzing naar Hans-Peter Dürr, die stelde dat wetenschap beschrijft wat is, maar niet wat zou moeten zijn, en dat mensen daarom spirituele begeleiding nodig hebben om te bepalen hoe ze moeten handelen.

Merkel illustreerde dit met praktische voorbeelden. Hij liet zien hoe natuurwetten worden toegepast in technologie: zwaartekracht wordt gebruikt in een watermolen om energie op te wekken, quantumfysica maakt communicatie via een smartphone mogelijk, en biologische wetten ondersteunen medische behandelingen die herstel versnellen. Hij benadrukte dat wetenschap effectieve ‘gereedschappen’ kan ontwikkelen, zoals een gloeilamp, door een proces van inspiratie, concretisering en evaluatie. Religie daarentegen biedt de waarden en doelen die bepalen hoe deze gereedschappen worden ingezet, zoals het streven naar rechtvaardigheid en eenheid.

Een volwassen wereldbeeld door actiegerichte kennis

De kern van Merkel’s betoog was de noodzaak van een volwassen wereldbeeld, dat zowel kennis over het universum als actiegerichte kennis omvat. Kennis over het universum helpt om de realiteit te begrijpen, zoals natuurwetten in de materiële wereld, sociale patronen in de menselijke wereld en spirituele principes in de metafysica. Actiegerichte kennis gaat over hoe mensen deze realiteit kunnen vormgeven door de juiste waarden en middelen te kiezen. Hij legde uit dat wetenschap vaak werkt met modellen die de realiteit vereenvoudigen, zoals een schaalmodel van een schip, om voorspellingen te doen en te leren. Maar deze modellen zijn niet perfect en kunnen fouten bevatten, wat het belang van religieuze inzichten onderstreept om de juiste waarden te bepalen.

Merkel wees op de uitdaging van de ambiguïteit van de realiteit. Hij gebruikte de metafoor van een gesloten horloge: een wetenschapper kan de wijzers zien en het tikken horen, maar kan de kast niet openen om het mechanisme volledig te begrijpen. Dit probleem, ook wel de inductieproblematiek genoemd, betekent dat er altijd meerdere verklaringen mogelijk zijn voor dezelfde waarnemingen. Wetenschap blijft daarom een dynamisch leerproces, waarbij modellen steeds worden getoetst en verbeterd aan de hand van feiten.

De ‘wetenschap’ van religie en de ‘geloofsbasis’ van wetenschap

Een ander belangrijk thema was de overlap tussen wetenschap en religie. Merkel stelde dat beide domeinen een methodologische eenheid delen, waarbij ze gebruikmaken van modellen, waarden en normen om kennis te ontwikkelen. Wetenschap heeft haar eigen ‘geloofsbasis’, zoals de aanname dat de realiteit objectief kenbaar is of dat eenvoud een criterium is voor een goede theorie. Religie daarentegen heeft een ‘wetenschappelijke’ kant, omdat haar leringen logisch consistent moeten zijn en praktisch toepasbaar om waarden te verwezenlijken. Hij benadrukte dat religieuze leringen niet willekeurig zijn, maar logisch voortvloeien uit een spiritueel wereldbeeld, zoals dat van de Bahá’í-gemeenschap, dat eenheid in verscheidenheid als kernprincipe heeft.

De Bahá’í-gemeenschap hanteert een werkwijze van actie, bezinning, overleg en studie, waarbij zowel spirituele geschriften als wetenschappelijke analyse worden gebruikt om patronen van vooruitgang te begrijpen. Merkel wees erop dat deze aanpak, gesteund door de leringen van Bahá’u’lláh, ervoor zorgt dat de Bahá’í-gemeenschap kan blijven groeien en zich aanpassen aan de behoeften van de tijd, zonder haar kernprincipes te verliezen. Gerechtigheid, als een directe afgeleide van eenheid, speelt hierin een centrale rol.

Het principe van de juiste balans

In zijn tweede sessie richtte Merkel zich op het principe van de juiste balans, dat hij ziet als een essentieel middel om gerechtigheid te verwezenlijken. Hij stelde dat alles wat te extreem wordt, zelfs een positieve waarde, schadelijke effecten kan hebben. Dit principe, dat hij baseerde op de leringen van Bahá’u’lláh, werd concreet gemaakt met het concept van ‘value squares’, ontwikkeld door de Duitse psycholoog Friedemann Schulz von Thun, geïnspireerd door denkers zoals Nicolai Hartmann, Paul Hellwig en Ludwig Fleck. Dit hulpmiddel helpt om waarden in balans te brengen en te begrijpen hoe een overdrijving van een waarde negatieve gevolgen kan hebben.

Een voorbeeld dat Merkel gebruikte, was de waarde vrijheid. Vrijheid is positief omdat het keuze, flexibiliteit en ontwikkeling mogelijk maakt, maar te veel vrijheid kan leiden tot chaos, oproer en wanorde. Aan de andere kant biedt orde positieve aspecten zoals structuur, veiligheid en betrouwbaarheid, maar te veel orde kan starheid, beperking en bekrompenheid veroorzaken. De juiste balans tussen vrijheid en orde hangt af van de situatie: in het verkeer heeft een kind meer behoefte aan regels, terwijl in een gezin ruimte voor zelforganisatie belangrijk is naast familierituelen.

Praktische toepassing op migratie

Merkel paste dit principe toe op het thema migratie, een van de centrale onderwerpen van zijn workshop. Hij presenteerde een vijfstappenmodel om sociale kwesties systematisch te analyseren. Eerst identificeerde hij typische problemen rondom migratie: een te naïeve ontvangstcultuur die kan leiden tot onbeheerste instroom en gebrek aan integratie, verlies van culturele identiteit door parallelle samenlevingen, toenemend nationalisme met uitsluiting en xenofobie, en een overdreven bureaucratie die hardvochtig kan zijn voor mensen in nood. Andere problemen waren sociale darwinistische tendensen, waarbij de rechten van de sterksten worden benadrukt, een gemakscultuur die het sociale systeem overbelast, en egoïstische isolationistische houdingen die leiden tot onverschilligheid voor het lot van anderen.

Vervolgens koppelde hij deze problemen aan onderliggende waarden: de bereidheid om te helpen, tolerantie, rechtvaardigheid, culturele identiteit, prestatiegerichtheid, solidariteit, zelfbescherming en menselijkheid. Deze waarden werden in paren geplaatst, zoals bereidheid om te helpen tegenover zelfbescherming, of tolerantie tegenover culturele identiteit. Door deze paren te analyseren, pleitte Merkel voor een ‘beide-en’-benadering in plaats van een ‘of-of’-denkwijze. Hij stelde vragen zoals: hoe kunnen we helpen zonder onze eigen draagkracht te overschrijden? En hoe kunnen we een samenleving creëren die diversiteit omarmt zonder de eigen cultuur te verliezen?

Foto Reinhard Bimashofer

Een bredere blik op migratie en wereldproblemen

Merkel benadrukte dat migratie niet alleen lokaal kan worden opgelost. Hij wees op mondiale oorzaken zoals de klimaatcrisis, oorlogen en de kloof tussen rijk en arm, die de stroom van vluchtelingen blijven aanwakkeren. Hij stelde dat zonder een nieuwe wereldorde, die deze globale problemen aanpakt, lokale oplossingen zullen falen. Daarnaast wees hij op een breder ‘onderwijsprobleem’: een gebrek aan opvoeding in waarden zoals menselijkheid en eenheid, wat niet alleen migranten treft, maar de hele samenleving. Hij zag hierin een rol voor spirituele leringen, zoals die van de Bahá’í, om deze tekortkomingen te helen en een meer inclusieve wereld te creëren.

Leven na de dood als voorbeeld van eenheid

In zijn eerste sessie ging Merkel ook in op een specifiek voorbeeld om de eenheid van wetenschap en religie te illustreren: de vraag of er leven is na de dood. Vanuit een religieus perspectief, gebaseerd op de Bahá’í-geschriften, benadrukte hij dat de ziel onsterfelijk is en dat het leven na de dood een realiteit is. Hij gebruikte de metafoor van een embryo in de baarmoeder om dit uit te leggen: zoals een kind in de baarmoeder zich voorbereidt op de wereld erbuiten, zo bereidt de ziel zich in dit leven voor op het hiernamaals. Dit model leidde tot conclusies zoals dat de ziel blijft bestaan na de dood, dat spirituele groei in dit leven de kwaliteit van het hiernamaals bepaalt, en dat het hiernamaals vol ongekende mogelijkheden is.

Vanuit een wetenschappelijk perspectief keek Merkel naar nabij-doodervaringen (NDE’s). Hij beschreef kenmerken zoals het gevoel van zweven, het waarnemen van een tunnel, het ontmoeten van andere zielen, en een diep besef van onvoorwaardelijke liefde. Hij wees erop dat materialistische verklaringen, zoals de theorie dat NDE’s hallucinaties zijn door zuurstofgebrek, niet overtuigend zijn. Onderzoek toont aan dat mensen tijdens klinische dood gedetailleerde waarnemingen doen, zoals een bovenaanzicht van de operatiekamer, die niet verklaard kunnen worden door hersenactiviteit. Dit suggereert dat bewustzijn mogelijk buiten de hersenen bestaat, wat aansluit bij het religieuze idee van een onsterfelijke ziel.

Samenvoeging van perspectieven voor een dieper begrip

Door de religieuze en wetenschappelijke perspectieven te combineren, liet Merkel zien hoe ze elkaar versterken. De Bahá’í-metafoor van het embryo werd deels bevestigd door NDE’s, bijvoorbeeld door ervaringen van tijdloosheid, communicatie met andere zielen en een gevoel van eenheid met het universum. Tegelijkertijd maken NDE’s de theoretische inzichten uit religie tastbaarder, zoals het belang van spirituele groei voor het hiernamaals. Dit samenspel biedt niet alleen een dieper begrip van leven na de dood, maar ook een krachtig argument tegen materialisme, dat volgens Merkel een van de grootste obstakels is voor wereldvrede.

Een oproep tot actie en balans

Merkel sloot zijn sessies af met een oproep om waarden in balans te brengen en actief bij te dragen aan een rechtvaardige wereld. Hij benadrukte dat gerechtigheid voortkomt uit eenheid, en dat eenheid vraagt om het vinden van de juiste balans in waarden, zoals vrijheid en orde, of bereidheid om te helpen en zelfbescherming. Zijn praktische aanpak, met tools zoals ‘value squares’ en een vijfstappenmodel voor sociale analyse, biedt handvatten voor iedereen die maatschappelijke verandering wil bewerkstelligen. Zijn visie, geworteld in de eenheid van wetenschap en religie, inspireert om met een frisse blik naar uitdagingen zoals migratie te kijken en oplossingen te zoeken die zowel rechtvaardig als duurzaam zijn.

Michael Merkel bracht op 20 april 2025 in Nijmegen een inspirerende visie over gerechtigheid, balans en de eenheid van wetenschap en religie tijdens de Justice Conference. Met praktische tools zoals ‘value squares’, een diepgaande analyse van migratie en een verkenning van leven na de dood liet hij zien hoe een evenwichtige benadering kan leiden tot een rechtvaardigere wereld. Zijn inzichten zijn een oproep tot actie voor iedereen die wil bijdragen aan vrede en eenheid.