Het einde van de vanzelfsprekendheid: hoe crisis en globalisering ons wereldbeeld op zijn kop zetten

14 oktober 2025

In de vergaderzaal van De Normandie aan de Koninklijke Baan in Koksijde, waar gisteravond de Marnixring Veurne Zannekin bijeenkwam, hing een sfeer van herkenning. Professor Mark Elchardus schetste er geen abstract academisch betoog, maar een confronterende diagnose van onze tijd. De lezing, een uitvoerige analyse van decennia wereldpolitiek en sociaal-economische shifts, ontkrachtte het idee dat vrede, welvaartsgroei en sociale vooruitgang nog vanzelfsprekend zijn. Volgens Elchardus heeft deze collectieve ontnuchtering vier fundamentele veranderingen in ons denken teweeggebracht.

Van grenzeloosheid naar de zin van grenzen

Elchardus opende met een historisch overzicht. De periode van hyperglobalisering, ruwweg van de jaren 70 tot het eerste decennium van deze eeuw, kenmerkte zich door poreuze grenzen voor goederen, kapitaal en mensen. “Na de Tweede Wereldoorlog was nationalisme een vies woord,” stelde hij. “Men dacht dat de natiestaat achterhaald was.” Die tijd is voorbij. De opeenvolgende crises – van de financiële crash in 2008 over de pandemie tot de oorlog in Oekraïne – hebben het vertrouwen in een grenzeloze wereld weggeslagen.

Nationalisme is terug, betoogde hij, maar niet als het imperialistische project van weleer. Het is een herontdekking van de natiestaat als hoeder van soevereiniteit, eigenheid en vrede. “Nationalisten zijn eigenlijk gemeenschapsbouwers,” aldus Elchardus. “Ze proberen binnen te halen wat de gemeenschap versterkt en buiten te houden wat haar kwaad kan doen.” Hij maakte een scherp onderscheid tussen dit “verstandige nationalisme” – dat de basis vormt voor internationalisme – en isolationisme. Hij verwees naar figuren als de Italiaanse premier Meloni en de Vlaming Bart De Wever als voorbeelden van dit eerste, en naar het Britse vertrek uit de EU als een vorm van het tweede.

De schok van de snelle verandering

Een tweede, diepgaande verschuiving situeert Elchardus in de beleving van identiteit en eigenheid. Hij wees op de demografische omwenteling in België.Hij liet de cijfers even in de stilte van de zaal hangen, als een onontkoombare vaststelling. Waar in de jaren zeventig nog maar een enkeling van vreemde herkomst op de Belgische straat te vinden was, is die realiteit vandaag radicaal anders. Meer dan dertig procent van de inwoners in het Vlaams Gewest heeft nu buitenlandse roots. In een stad als Antwerpen loopt dat op tot de helft. En in bepaalde gemeenten, zo klonk het nadrukkelijk, gaat het zelfs over vijfenzeventig procent. Het zijn geen abstracte statistieken, benadrukte Elchardus, maar zichtbare, tastbare verandering die in een razend tempo het straatbeeld hertekende. Die versnelling dwingt een vraag af die lang werd weggemoffeld, maar nu onvermijdelijk op tafel ligt: waaraan moeten al die nieuwkomers zich eigenlijk aanpassen? Wat ís dan precies die eigenheid van de samenleving waar ze binnenstappen?

Professor Marc Elchardus ‘Over grenzen’ (Foto Chris De Hantsetters)

Die prangende vraag blijft niet zonder gevolgen. Ze zet mensen aan het denken, ja, ze drijft hen zelfs op zoek naar antwoorden. Je ziet het aan de hernieuwde, bijna hebberige interesse in wat ons verbindt. Het succes van een programma als ‘Het Verhaal van Vlaanderen’ is daar een treffend voorbeeld van; het is geen nostalgisch tijdverdrijf, maar een collectieve zoektocht naar ankers in een veranderend land. Mensen beginnen hun verbondenheid met een plek, een streek, een land niet langer af te doen als louter toeval, als een loterij waar je wordt geboren. Steeds vaker voelen ze het als iets wezenlijks, een fundamenteel stukje van wie ze zijn en hoe ze in de wereld staan.

Elchardus citeerde de Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington om te benadrukken dat migranten hun cultuur met zich meedragen en dat dit de ontvangende samenleving fundamenteel vormgeeft.

De onmisbare overheid

De derde wending in het maatschappelijk denken is de herwaardering van de staat. De crisis van het neoliberalisme heeft het geloof in een zelfregulerende markt doen wankelen. “We realiseren ons vandaag dat het prachtige model dat we hier hebben opgebouwd, bepaalde voorwaarden heeft,” zei Elchardus. “Hoge productiviteit, technologische vooruitgang… dat doet een markt alleen niet.”

Of het nu gaat om defensie, de energietransitie, Artificiële Intelligentie of de strijd tegen klimaatverandering, de overheid is terug van weggeweest als sturende en investerende kracht. “We hebben een Europees ‘rood belfort’ nodig,” stelde hij, verwijzend naar de noodzaak van strategische autonomie. De periode waarin de overheid werd gezien als een hinderpaal is voorbij; ze wordt opnieuw gezien als de enige instantie die collectieve uitdagingen het hoofd kan bieden.

Een conservatieve grondhouding

Ten slotte constateerde Elchardus een verschuiving naar wat hij een “conservatieve wijsheid” noemde. Dit is geen politieke ideologie, maar een dieperliggende voorkeur voor het beproefde boven het onbekende, het bestaande boven het louter mogelijke. “Je bent conservatief als je een voorkeur hebt voor het vertrouwde boven het onbekende, het feit boven het raadsel, het beperkte boven het grenzeloze,” citeerde hij filosoof Michael Oakeshott.

Deze houding is een direct gevolg van de negatieve ervaringen met de disruptie van de globalisering. Mensen zijn wantrouwiger geworden tegenover grootschalige experimenten en radicale verandering. Ze eisen een pragmatischere, voorzichtiger benadering van beleid, waarbij verandering niet een doel op zich is, maar een middel om wat waardevol is te behouden en te verbeteren.

Deze vier tendensen – de terugkeer van de natie, de vraag naar eigenheid, de herontdekking van de staat en een conservatievere inslag – zijn volgens Elchardus geen voorbijgaande gril. Ze vormen een fundamentele herijking van ons politiek en sociaal kompas, een antwoord op een tijdperk dat zijn onschuld heeft verloren. De avond in Koksijde maakte duidelijk dat deze verschuiving niet louter in boeken plaatsvindt, maar voelbaar is in de zalen waar gewone burgers samenkomen om de complexe wereld te proberen te begrijpen.

Bronnen:
Verslaggeving gebaseerd op de lezing door Professor Mark Elchardus voor de Marnixring Veurne-Zannekin, op maandag 13 oktober 2025 in De Normandie, Koksijde, Foto Chris De Hantsetters

Andy Vermaut, +32499357495

Nota van de redactie:

De lezing van Elchardus was een analyse en feitelijk ook een spiegel van de samenleving van vandaag. Een turbulente wereld van financiële crisissen, pandemieën en geopolitieke spanningen heeft een onuitwisbare stempel gedrukt op ons collectieve denken. Het geloof in grenzeloosheid heeft plaatsgemaakt voor een verlangen naar verbondenheid en houvast. Deze zoektocht naar nieuwe ankers, van de natie tot de eigen gemeenschap, zal de komende jaren bepalen hoe we onze samenleving inrichten en welke toekomst we willen bouwen.