Hoe Reginald Moreels’ visie de stilte rond vergeten conflicten kan doorbreken. Vergeten conflicten: de impact van collectieve blindheid

26 januari 2025

In een wereld waarin oorlogen en crises zich in een razendsnel tempo opvolgen, krijgen sommige conflicten een overvloed aan media-aandacht en internationale verontwaardiging, terwijl andere vrijwel onzichtbaar blijven. De focus van de mondiale gemeenschap lijkt onevenwichtig verdeeld: intens gedocumenteerde ‘CNN-oorlogen’ contrasteren fel met de talloze vergeten of ‘lage-intensiteitsconflicten’ die een onschatbaar menselijke tol eisen maar zelden de voorpagina’s halen. Deze asymmetrie in aandacht roept belangrijke vragen op over de morele verantwoordelijkheid van zowel individuele burgers als beleidsmakers, en over de psychologische, sociale en politieke processen die hieraan ten grondslag liggen.

Slachtoffers vergeten is slachtoffers verwaarlozen, zo luidt een indringende uitspraak die ons eraan herinnert dat elk mensenleven evenveel waard is, ongeacht waar de tragedie zich afspeelt. Toch stelt de realiteit ons voor complexe uitdagingen. Als westerse samenlevingen of mondiale actoren lijken we emotioneel noch praktisch in staat om elk conflict de benodigde hulp en aandacht te geven. Tegelijk is het gebrek aan aandacht voor specifieke conflicten niet los te zien van economische belangen, geopolitieke machtsverhoudingen, mediafilters en de menselijke neiging tot ‘compassion fatigue’. Het toekennen van aandacht en hulp is een proces van selectie, beïnvloed door technologie, politieke polarisatie, sociale isolatie en economische onzekerheid.

Hoe kunnen we de onderliggende mechanismen van deze collectieve blindheid ontleden en inzicht bieden in de diepgaande psychologische impact van vergeten conflicten op individuen en op de samenleving als geheel. Met uiteraard een multidisciplinaire benadering – van filosofische reflecties over morele verantwoordelijkheid tot een historische analyse van koloniaal erfenissen, van sociologische inzichten in media en publieke opinie tot politieke discussies over machtsspel en polarisatie – proberen we alle facetten van dit vraagstuk te belichten. Daarnaast komen technologische ontwikkelingen, waaronder de rol van sociale media en filterbubbels, uitgebreid aan bod. Hoe bepalen deze digitale kanalen welke conflicten zichtbaar worden en welke onvermeld blijven? En welke invloed hebben globalisering en sociale isolatie op onze bereidheid tot empathie en actie?

Bij veel zogenaamd ‘vergeten’ conflicten zijn grondstoffen en commerciële belangen van buitengewoon belang. Daarnaast is er structureel sprake van corruptie en economische uitbuiting, die een deugdelijke vredesoplossing vaak in de weg staan. De gevolgen hiervan reiken verder dan louter materiële schade: miljoenen mensen groeien op in oorlogsomstandigheden, met desastreuze gevolgen voor hun psychologische welzijn en hun toekomstperspectief.

De centrale stelling is dat een eenzijdige focus op zichtbare oorlogen leidt tot een gebrekkig inzicht in de werkelijke dimensie van wereldwijde conflicten. Hierdoor worden niet alleen de slachtoffers in vergeten conflictsituaties over het hoofd gezien; ook ons begrip van internationale veiligheid, mensenrechten en humanitaire verplichtingen blijft onvolledig. We hebben behoefte aan een bredere visie die niet alleen reageert op wat de media uitvergroot, maar ook stilstaat bij de structurele, minder zichtbare oorzaken van gewapend geweld. Daarbij hoort de vraag: in hoeverre is het moreel en praktisch haalbaar om elke situatie gelijkwaardig te behandelen? Oftewel, moeten we streven naar een internationale dag voor vergeten conflicten, waarbij de vaak onzichtbare slachtoffers een stem krijgen?

In wat volgt, onderzoeken we eerst de kern van deze problematiek: waarom trekken sommige conflicten ons meer aan dan andere, en in hoeverre dragen we persoonlijke verantwoordelijkheid voor verre rampen en tragedies? Vervolgens bestuderen we de historische patronen die laten zien hoe bepaalde gebieden en bevolkingen stelselmatig in de marge van het wereldtoneel worden gedrukt. De politieke componenten belichten hoe media, regeringen en internationale organisaties de aandacht verdelen, en hoe polarisatie en economische spelregels de hulpbronnenverdeling bepalen. Dit pleidooi voor meer bewustzijn en concrete stappen om de situatie te verbeteren – en vooral met de oproep om daadwerkelijk na te denken over een ‘World Day for neglected wars and conflicts’, zoals door Reginald Moreels wordt voorgesteld. Het is een moment van bezinning dat kan leiden tot duurzamere acties, zowel op lokaal als op globaal niveau.

Het is tijd voor een diepgaande verkenning van deze problematiek, een verkenning die hoopt bij te dragen aan een beter begrip van de interacties tussen psychologie, technologie, politiek en economie. In een wereld die schijnbaar steeds meer met zichzelf is verdeeld, kunnen we niet langer toekijken hoe hele regio’s en bevolkingsgroepen in de vergetelheid raken, omdat hun leed nu eenmaal minder ‘nieuwswaarde’ heeft.

De diepere dimensies van vergeten conflicten

Wanneer we nadenken over oorlog en conflict, komen onvermijdelijk filosofische vragen naar voren over ethiek, rechtvaardigheid en menselijke verantwoordelijkheid. Het menselijk vermogen tot empathie is groot, maar niet onbeperkt. Filosofen als Arthur Schopenhauer en David Hume wezen al op de wisselende intensiteit van ons medeleven, afhankelijk van nabijheid en verwantschap. Deze dynamiek – nabijheid in geografische of culturele zin – bepaalt voor een groot deel hoe we ons verhouden tot leed. Zo voelen mensen zich vaak sterker betrokken bij een conflict of tragedie die dichtbij huis plaatsvindt. Maar in het moderne tijdperk, waarin het via digitale media mogelijk is om in real-time beelden te ontvangen uit alle uithoeken van de wereld, zou afstand in principe niet langer de beslissende factor hoeven te zijn.

Toch ondervinden we weerstand bij het verwerken van een voortdurende stroom aan slecht nieuws. De term ‘compassion fatigue’ wordt vaak gebruikt om te benadrukken dat mensen een natuurlijk mechanisme hebben om zich af te schermen wanneer de ellende te groot wordt. Paradoxaal genoeg zorgt diezelfde digitale verbondenheid – met het potentieel om overal ter wereld leed te registreren – ervoor dat we overweldigd raken en uiteindelijk kiezen om ons af te sluiten. Dit leidt ertoe dat bepaalde conflicten, vooral wanneer ze minder mediamiek aantrekkelijk zijn, naar de achtergrond verdwijnen.

Een andere filosofische invalshoek komt voort uit het utilitarisme van Jeremy Bentham en John Stuart Mill. Vanuit hun perspectief moeten we streven naar het maximaliseren van het algemeen welzijn. In dat kader rijst de vraag: hoe kunnen we als globale gemeenschap hulpbronnen zo eerlijk mogelijk verdelen? Is het moreel gerechtvaardigd om te focussen op conflictsituaties waar we als donorland of humanitaire organisatie ‘meer impact’ kunnen maken, terwijl we andere regio’s aan hun lot overlaten? Of moeten we elke vorm van lijden die we verzachten als intrinsiek waardevol beschouwen, ongeacht de schaal of de complexiteit van het conflict?

De deontologische traditie, beïnvloed door denkers als Immanuel Kant, beklemtoont de plichtsethiek: we hebben de plicht om het lijden van anderen te verminderen wanneer dat binnen onze macht ligt, ongeacht de uitkomst of de efficiëntie. Het vergeten van conflicten kan in die zin gezien worden als een plichtsverzuim. Hoewel overheden en organisaties niet alles kunnen oplossen, blijft er een morele verantwoordelijkheid bestaan om op zijn minst aandacht te genereren voor de plekken en mensen in nood. Het feit dat sommige conflicten economische voordelen opleveren voor bepaalde multinationals of geopolitieke belangen dienen, maakt die morele vraag alleen maar prangender.

Daarnaast speelt de kwestie van kosmopolitische verantwoordelijkheid een rol. In onze geglobaliseerde wereld, waarin we met elkaar verbonden zijn via handel, reisbeperkingen en digitale communicatie, wordt het steeds lastiger vol te houden dat verafgelegen conflicten ons niets aangaan. Filosofen zoals Martha Nussbaum en Kwame Anthony Appiah onderstrepen het belang van een kosmopolitisch perspectief: we zijn wereldburgers en dragen daarom verantwoordelijkheid voor mensen buiten onze eigen landsgrenzen. Het opkomende nationalisme en de polarisatie tussen staten kunnen deze visie ondermijnen, maar het is niettemin een belangrijke morele leidraad.

Toch wringt er iets bij deze idealistische kijk: onze cognitieve beperkingen en emotionele vermogens schieten tekort om de immense hoeveelheid leed continu te beseffen. Men kan zich afvragen of het realistisch is om van burgers te verlangen dat ze elke crisis met evenveel intensiteit volgen. Tegelijk zou de beschikbaarheid van informatie – via zowel klassieke als sociale media – het vergeten van conflicten minder acceptabel moeten maken dan ooit. De kernvraag blijft: hoe verhouden we ons tot deze morele plicht, en hoe kunnen we de structuren in het leven roepen die een meer rechtvaardige en mededeelzame wereldorde bevorderen?

Het idee om een internationale dag voor vergeten conflicten in te stellen past in een deontologisch, maar ook in een kosmopolitisch en utilitaristisch denkkader. Het herinnert ons eraan om niet te vervallen in selectieve empathie, en zet aan tot reflectie en actie, hoe kleinschalig ook. In deze filosofische reflectie is de boodschap duidelijk: vergeten conflicten verengen onze morele horizon en ondermijnen ons idee van universele mensenrechten. Pas als we deze onderliggende mechanismen onderkennen, kunnen we zoeken naar wegen om deze ‘blinde vlek’ te corrigeren.

de erfenis van het koloniaal verleden

Veel van de conflicten die vandaag vergeten worden, spelen zich af in regio’s met een beladen koloniaal verleden. De erfenis van Europese expansie, uitbuiting en kunstmatige landsgrenzen is van blijvende invloed op de hedendaagse geopolitieke verhoudingen. Van Afrika tot Azië en Latijns-Amerika zijn nationale staten gevormd op basis van grenzen die ooit werden getrokken vanuit Europese machtscentra, met weinig oog voor etnische, culturele of religieuze diversiteit ter plaatse. Toen de koloniale machten zich terugtrokken, bleef een politiek vacuüm achter, waarin rivaliteit en machtsstrijd vaak oplaaiden. De Koude Oorlog heeft deze spanningen in veel gevallen verder verergerd, doordat grote wereldmachten zich mengden in binnenlandse conflicten om hun eigen invloedssfeer uit te breiden of te beschermen.

Een historische terugblik toont dat de internationale belangstelling voor conflicten vaak werd gedreven door strategische of economische motieven. Denk aan de diamant- en oliesector in Afrika, waar gewapende groeperingen en corrupte regimes met internationale connecties jarenlang profiteren van chaos. De wereldwijde consumptie van mineralen als coltan, essentieel voor de productie van mobiele telefoons en andere elektronica, heeft in landen als Congo bijgedragen aan het voortduren van gewapende strijd. De schijnbare afwezigheid van grote investeringen in vrede en stabiliteit hangt soms samen met het feit dat sommigen in de internationale gemeenschap baat hebben bij de voortdurende onrust en illegale exploitatie van natuurlijke rijkdommen.

Koloniale erfenissen manifesteren zich ook in de manier waarop conflicten worden gerepresenteerd in de media. Door een historisch gegroeide Eurocentrische of Westerse blik valt het narratief over geweld in niet-Westerse gebieden vaak terug in stereotypen. Conflict in Afrika wordt soms afgeschilderd als ‘chaos’, interne stammenstrijd of primitief geweld, zonder dat de historische en sociaaleconomische context voldoende in kaart wordt gebracht. Dit kan leiden tot een vorm van cognitieve dissonantie bij westerse lezers: het idee ontstaat dat dit soort geweld nou eenmaal hoort bij ‘die streken’, waardoor de urgentie tot hulp of begrip afneemt.

Deze historische wortels zijn een belangrijke verklaring voor de ongelijke verdeling van empathie en media-aandacht. Wanneer een conflict uitbreekt in een land met een lange en complexe geschiedenis van koloniale onderdrukking, corruptie of bureaucratisch wanbestuur, beschouwen internationale waarnemers dit soms als een ‘normale gang van zaken’. Tegelijk geldt dat wanneer het conflict escaleert in een regio die dichter bij de Westerse belevingswereld staat, de schok des te groter is. Hierdoor ontstaan scheve verhoudingen: dezelfde omvang van menselijk leed kan anders worden gewogen, afhankelijk van het historische beeld dat we hebben van een gebied.

Het nalaten van structurele investeringen in vredesopbouw kan ook deels worden verklaard door de beperkte interesse van de voormalige kolonisatoren of de grootmachten die de regio decennialang hebben beïnvloed. De aandacht van deze staten richt zich vaak op gebieden die strategisch van belang zijn. Zo kon het gebeuren dat oorlogen in Midden-Afrika jarenlang onder de radar bleven, terwijl de conflicten in het Midden-Oosten en de Balkanperiodiek hoge prioriteit kregen. Het gaat hier niet alleen om morele of ideologische overwegingen, maar zeker ook om pragmatische kwesties als energievoorziening, handelsroutes en geopolitieke invloedsferen.

Het is belangrijk om deze historische dimensie te erkennen, omdat ze inzicht geeft in de langdurige patronen van verwaarlozing en selectieve empathie. Zonder dit besef van historische ongelijkheid riskeren we oplossingen te formuleren die symptoombestrijding bieden, maar de onderliggende structuren van uitbuiting en marginalisatie intact laten. Dit alles onderschrijft de roep om een meer gelijkwaardige en universele benadering van mensenrechten, waarin niet alleen acute rampen of spanningen die op televisieschermen verschijnen, centraal staan. Het verleden laat zien dat vergetelheid in veel gevallen geen toeval is, maar een gevolg van decennialang beleid en beeldvorming.

Empathie, media en de publieke opinie

De invloed van media op de collectieve perceptie van conflicten kan nauwelijks worden overschat. In het moderne medialandschap – van televisiezenders tot online nieuwskanalen en sociale platforms – wordt bepaald welke nieuwsfeiten worden uitgelicht en hoe ze worden geframed. Journalistieke keuzes zijn soms gebaseerd op redactionele beoordelingen van nieuwswaarde, waarbij spektakel, persoonlijke verhalen of de herkenbaarheid van slachtoffers een grote rol spelen. Oorlogen die dicht bij huis plaatsvinden of waarin westerse belangen betrokken zijn, krijgen vaak disproportioneel veel aandacht. Conflicten die ‘ver van ons bed’ lijken en minder direct impact hebben op regionale of mondiale machtsverhoudingen, verdwijnen sneller in de marge.

Dit fenomeen wordt versterkt door wat sociologen ‘agenda setting’ noemen: media bepalen niet zozeer wát we denken, maar wel wáárover we denken. Conflicten krijgen pas maatschappelijke urgentie wanneer ze prominent in het collectieve bewustzijn komen door herhaalde berichtgeving en indringende beelden. Een conflict dat niet in de media komt, bestaat voor velen niet of wordt niet als urgent ervaren. Dit heeft directe gevolgen voor hulpverlening: niet alleen regeringen, maar ook het grote publiek wordt minder snel gemobiliseerd om financiële steun te bieden of politieke druk uit te oefenen als een conflict niet in het collectieve bewustzijn aanwezig is.

Een tweede sociologisch mechanisme is de ‘spiral of silence’ die optreedt wanneer mensen – ook invloedrijke opinieleiders en journalisten – menen dat hun publiek niet geïnteresseerd is in bepaalde conflictsituaties. Hierdoor ontstaat een vicieuze cirkel waarin gebrek aan aandacht zorgt voor een gebrek aan publieke verontwaardiging, wat op zijn beurt de media en beleidsmakers niet stimuleert om de focus te verbreden. Tegelijkertijd kan een overmatige gerichtheid op enkele spraakmakende conflicten leiden tot empathische overbelasting bij het publiek, waardoor andere conflicten nog minder aandacht krijgen.

Empathie wordt bovendien gekanaliseerd via culturele en etnische identificatie. Een conflict in een cultuur die men begrijpt of waar men een emotionele band mee voelt, wekt sneller empathie op. Hier speelt de sociologische notie van ‘in-groups’ en ‘out-groups’ een rol. Mensen zijn geneigd om zich sterker te identificeren met groepen die lijken op henzelf, wat kan leiden tot een onbewuste onderschatting van de ernst van conflicten in andere regio’s. Dit effect wordt versterkt wanneer mediareportages clichématige beelden tonen van ‘exotisch geweld’ in verre landen.

Daarbij komt dat politieke en economische elites vaak de stroom van informatie controleren. Regeringen met sterke bondgenootschappen in de westerse wereld hebben meer toegang tot media en diplomatieke kanalen, waardoor hun conflictsituatie bekender raakt in de internationale arena. Staten of gebieden die niet in dat netwerk passen, blijven achter met een zwak narratief en beperkte aandacht. Bovendien zijn veel vergeten conflicten heel complex: ze hebben geen duidelijk ‘goed’ of ‘slecht’ kamp, bestaan uit talrijke facties en milities, en zijn vaak regionaal gefragmenteerd. Voor media die gewend zijn verhalen te versimpelen tot helden en schurken, is het lastig om zo’n situatie te communiceren aan het grote publiek.

Tot slot is het voor humanitaire organisaties en ngo’s moeilijker om in de schijnwerpers te komen wanneer ze werken in een conflictzone die weinig aandacht krijgt. Donoren worden immers vaak overgehaald door wat ze in de media zien. Dit bemoeilijkt fondsenwerving en inzet van hulp, wat de situatie van de slachtoffers nog verder verslechtert. Zo kan een vergeten conflict in een vicieuze cirkel terechtkomen: weinig media-aandacht leidt tot weinig humanitaire middelen, wat resulteert in minder zichtbaarheid, en zo blijft de tragedie bestaan in de schaduw van het wereldtoneel.

Deze sociologische factoren maken duidelijk hoe onze perceptie van oorlogen niet zozeer een natuurlijke afspiegeling is van de werkelijkheid, maar een constructie van verschillende media, maatschappelijke en culturele filters. Willen we deze dynamiek doorbreken, dan zullen we moeten nadenken over nieuwe vormen van journalistiek, onderwijs en bewustwording, waarin ook marginale of complexe conflicten voldoende belicht worden. Het opzetten van een internationale dag voor vergeten conflicten kan daarbij dienen als symbolisch moment waarop we de mediaparadox onder de loep nemen en proberen onze sociaal geconstrueerde empathie te verbreden.

Technologie en de mondiale informatiestromen

De opkomst van internet en sociale media heeft de distributie van informatie getransformeerd en is mede verantwoordelijk voor de wijze waarop conflicten (niet) worden gezien door een wereldwijd publiek. Waar vroeger vooral de traditionele pers en enkele grote televisiezenders het nieuwsaanbod bepaalden, hebben we tegenwoordig een veelheid aan digitale platforms die elk met hun eigen logaritmes en filterbubbels werken. Op papier zou dit een positieve ontwikkeling kunnen zijn: in theorie kunnen lokale activisten en burgers in een conflictgebied hun verhaal direct verspreiden, zonder afhankelijk te zijn van de redactionele keuzes van internationale mediagiganten.

In de praktijk blijkt echter dat deze technologische revolutie niet automatisch leidt tot evenwichtige aandacht voor alle conflicten. De zichtbaarheid op sociale media wordt sterk beïnvloed door trending-onderwerpen, clickbaitmechanismen en virale algoritmes. Een prikkelend, makkelijk deelbaar bericht kan soms de grootste aandacht trekken, ook als het conflict in kwestie niet het meest urgent of schadelijk is. Tegelijk kunnen geraffineerde desinformatiecampagnes, gefinancierd door overheden of gewapende groepen, de beeldvorming rond bepaalde gebeurtenissen manipuleren. Hierdoor ontstaan alternatieve waarheden, en wordt het voor buitenstaanders lastig om te doorgronden welke conflicten echt urgentie vragen.

Bovendien is er het fenomeen van ‘digital divide’. Niet iedereen heeft gelijke toegang tot internet of de vaardigheden om dat effectief in te zetten voor het delen van informatie. In vergeten conflictgebieden is de infrastructuur vaak slecht of zijn communicatiekanalen onderbroken door geweld. Hierdoor blijft het narratief van deze conflictsituaties afhankelijk van buitenstaanders – journalisten die in het gebied aan het werk zijn, of ngo’s die rapporten schrijven – waardoor het nieuws vaak laattijdig of gefragmenteerd naar buiten komt. Men ziet dan enkel de meest schrijnende gevallen of incidenten die net de aandacht weten te trekken, terwijl de structurele, dagelijkse realiteit onderbelicht blijft.

Tegenover deze beperkingen staat de positieve kant van technologische vooruitgang. Crowdfundingcampagnes die via sociale media wereldwijd gedeeld worden, kunnen bijvoorbeeld snel fondsen verzamelen voor noodhulp in gebieden die in de traditionele media niet of nauwelijks voorkomen. Platformen als Twitter, Facebook en Instagram stellen ooggetuigen in staat om direct en ongefilterd beelden en verhalen te delen, wat soms kan doorbreken in het internationale discours. Bepaalde activistische groepen maken bewust gebruik van hashtags en online petities om aandacht te genereren voor vergeten conflicten, waarmee ze de klassieke mediaagenda proberen te omzeilen of te beïnvloeden.

Tegelijk groeien de zorgen over de effecten van ‘slacktivism’, waarbij mensen wel online solidariteit betuigen maar niet overgaan tot structurele actie of donaties. Het delen van een post of het gebruik van een hashtag is dan een symbool van betrokkenheid, maar leidt niet noodzakelijk tot een dieper begrip van de complexe oorzaken van de crisis. Bovendien ontstaat het risico dat mensen zich richten op de conflicten waar de meeste ‘buzz’ omheen bestaat, waardoor andere net zo urgente crises in de digitale schaduw blijven.

Een andere uitdaging betreft de groeiende rol van kunstmatige intelligentie. Algoritmen die bepalen welke berichten iemand te zien krijgt, zijn doorgaans gericht op personalisatie en engagement. Ze hebben er belang bij dat gebruikers zo lang mogelijk op het platform blijven. Dit kan leiden tot een versterking van reeds bestaande interesses of vooroordelen, waardoor de kans afneemt dat men spontaan in aanraking komt met informatie over verre en complexe conflictsituaties. Hierdoor worden de informatiestromen rondom vergeten conflicten nog verder beperkt.

Technologie is dus een tweesnijdend zwaard: het heeft de potentie om de stemlozen een platform te bieden, maar in veel gevallen leidt het tot fragmentatie en filterbubbels die de zichtbaarheid van minder ‘populaire’ conflicten eerder tegenwerken. De uitdaging ligt in het ontwikkelen van digitale geletterdheid, transparantere algoritmes en betere samenwerkingsverbanden tussen journalisten, onderzoekers en hulporganisaties. Alleen zo kan technologie echt bijdragen aan het doorbreken van de stilte rondom vergeten oorlogen.

Sociale isolatie, globalisering en collectieve betrokkenheid

Een belangrijk element bij het begrip van waarom we sommige conflicten vergeten, is de dynamiek tussen sociale isolatie en globalisering. Hoewel we in theorie steeds sterker met elkaar verbonden raken via handel, internet en uitwisseling van mensen en ideeën, leidt deze globalisering paradoxaal genoeg vaak tot gevoelens van vervreemding of onmacht bij het individu. Het dagelijkse leven in drukke stedelijke samenlevingen kent talloze uitdagingen, van werkdruk tot economische onzekerheid. In die context kan de aandacht voor verafgelegen conflicten gemakkelijk naar de achtergrond verdwijnen.

Bovendien is er sprake van wat sommige sociologen ‘anomie’ noemen, een toestand waarin de traditionele sociale structuren en waarden zijn verzwakt en het individu zich terugtrekt in zijn eigen bubbel. Sociale isolatie kan zowel fysiek als psychologisch zijn; mensen voelen zich niet meer verbonden met hun buren, met lokale gemeenschappen of met verre bevolkingsgroepen. De drang om zich te bekommeren om wat elders gebeurt, wordt dan een abstracte verplichting die men snel kan afschudden. In samenlevingen waar sociale cohesie en gemeenschapszin afnemen, wordt ook het engagement voor internationale solidariteit minder vanzelfsprekend.

Toch moet deze tendens niet alleen in negatieve zin worden begrepen. Veel mensen ervaren een sterk gevoel van mededogen als ze geconfronteerd worden met menselijk leed, zelfs wanneer dat zich duizenden kilometers verderop afspeelt. We zien dit duidelijk na grote natuurrampen; er ontstaan dan wereldwijd spontane hulpacties, ook in landen die niet direct betrokken zijn. De uitdaging ligt echter in het feit dat gewapende conflicten vaak complex, langdurig en politiek beladen zijn. Het is lastig om dezelfde mate van collectieve betrokkenheid te mobiliseren wanneer er geen duidelijk verhaal is van ‘natuurlijke overmacht’ en wanneer de oorzaken van het conflict diep verankerd zijn in economische, etnische of geopolitieke structuren.

Globalisering heeft daarnaast een gelaagde impact op arbeid en welzijn. De verschuiving van industrieën naar lagelonenlanden heeft in westerse economieën tot onrust en onzekerheid geleid. Mensen die in hun eigen directe omgeving geconfronteerd worden met werkloosheid of dalende lonen, kunnen zich geremd voelen om betrokkenheid of donaties uit te dragen richting conflicten in ontwikkelingslanden. Ze ervaren al onzekerheid in hun eigen levens, en het is menselijk om de prioriteit te leggen bij problemen die dichtbij huis spelen. Hierdoor wordt de emotionele en financiële bandbreedte voor verre conflicten verder ingeperkt.

Tegelijkertijd zijn er transnationale gemeenschappen die baat hebben bij globalisering. Migratie en diaspora’s zorgen ervoor dat mensen uit conflictgebieden zich vestigen in westerse landen, waar ze via diverse netwerken aandacht vragen voor de crisis in hun land van herkomst. Dit kan leiden tot specifieke campagnes en mobilisatie, zoals we hebben gezien bij conflicten in Syrië, Irak en elders. Echter, wanneer diaspora’s klein zijn, of uit minder invloedrijke groepen bestaan, is hun stem beperkt en komt hun verhaal vaak niet of nauwelijks in de mainstreammedia.

Het spanningsveld tussen globalisering en sociale isolatie demonstreert hoe complex het is om te streven naar gelijke aandacht voor alle conflicten. Hoewel we in een mondiale dorpsgemeenschap leven, is ons dagelijks leven nog altijd grotendeels gesegmenteerd door nationale grenzen, culturele kringen en sociale klassen. De vraag blijft hoe we een breder gevoel van menselijke solidariteit kunnen cultiveren, ondanks de druk die de moderne samenleving op ons uitoefent. Een dag voor vergeten conflicten zou een symbolische stap kunnen zijn in het vormen van collectieve bewustwording. Niet omdat het alle problemen in één klap oplost, maar wel omdat het kan fungeren als een jaarlijks moment van reflectie en informatieverspreiding, gericht op die conflicten die buiten het reguliere blikveld vallen.

Politieke polarisatie en het stilzwijgen rond oorlogen

Politieke polarisatie is wereldwijd toegenomen. In veel landen wordt het publieke debat gedomineerd door felle tegenstellingen, die zich vertalen naar buitenlands beleid en de manier waarop regeringen reageren op internationale crisissen. Als gevolg daarvan worden sommige conflicten uitvergroot – vooral wanneer ze passen in de politieke agenda of retoriek van een regering – terwijl andere met opzet genegeerd worden. Polarisatie kan ook leiden tot een verkokerd debat in parlementen en onder beleidsmakers, waarin er weinig ruimte is voor nuance of voor de erkenning van complexe buitenlandse kwesties.

In een gepolariseerde omgeving zijn conflicten vaak onderwerp van politieke instrumentalisering. Regeringen die een bepaalde buitenlandse politiek willen rechtvaardigen, kunnen bewust een conflict gebruiken als voorbeeld van ‘wat er misgaat wanneer de wereld niet ingrijpt’ of juist als ‘wat er misgaat wanneer er te veel bemoeienis is van buitenaf’. Dit frame kan vervolgens de media domineren, waardoor andere conflicten, die niet passen in dat politieke verhaal, onbesproken blijven. Ook oppositiepartijen kunnen zich concentreren op de conflicten die hun eigen ideologie of standpunten onderstrepen, waardoor de publieke belangstelling zich verder vernauwt rond een handvol geopolitieke brandhaarden.

Niet alleen nationale regeringen, maar ook internationale organisaties en grootmachten hebben baat bij het onder de radar houden van bepaalde conflicten. Wanneer er sprake is van lucratieve handelsrelaties of militaire samenwerkingsverbanden met een regime dat verwikkeld is in een conflict, kan het politiek onwenselijk zijn om die kwesties publiekelijk aan te kaarten. Zelfs bij de Verenigde Naties geldt dat de permanente leden van de Veiligheidsraad veto’s kunnen uitspreken over resoluties die tegen hun eigen belangen ingaan. Hierdoor blijven sommige conflicten jarenlang ongeadresseerd, zonder doeltreffende internationale actie of zelfs maar aandacht in de grote forumdiscussies.

De groeiende kloof tussen verschillende ideologische kampen ondermijnt ook de geloofwaardigheid van internationale samenwerking. Er is wantrouwen jegens internationaal recht, multilaterale instellingen en humanitaire interventies, waardoor het moeilijker wordt om consensus te bereiken over vredesmissies of sancties. Dit leidt er niet alleen toe dat conflicten langer duren, maar ook dat sommige conflicten nooit de drempel van wereldwijde erkenning overstijgen. Ze blijven ‘marginaal’, met beperkte diplomatieke, financiële of humanitaire inspanningen vanuit de internationale gemeenschap.

Daarnaast ondermijnt de polarisatie in binnenlandse politiek de rol van burgers en maatschappelijke organisaties in de druk op regeringen om aandacht te vestigen op vergeten conflicten. In plaats van een breed draagvlak voor internationale solidariteit, ontstaan er scherpe tegenstellingen waarin elk voorstel voor buitenlandse hulp, interventies of diplomatieke initiatieven meteen wordt geframed als ‘onnodige geldverspilling’ of als ‘imperialistisch ingrijpen’. Deze verstarring van het debat zorgt ervoor dat zelfs de grootste humanitaire catastrofes ondergesneeuwd kunnen raken wanneer ze niet in de politieke agenda passen.

Uiteindelijk leidt deze politieke polarisatie tot een gebrek aan nuance in het publieke discours. Conflicten die ingewikkeld zijn, met veel partijen en een lange geschiedenis, passen slecht in simplistische slogans en politieke soundbites. Hierdoor krijgen ze minder kans om op de voorgrond te treden. De politieke verharding mondt dus uit in een selectieve blindheid, waarbij sommige crises wél en andere níet onder de aandacht worden gebracht, niet vanwege de ernst, maar vanwege de politieke bruikbaarheid.

Om uit deze impasse te raken, is er behoefte aan bewegingen en initiatieven die zich niet laten gijzelen door polarisatie. Onafhankelijke onderzoekscentra, vredesinstituten, universiteiten en kritisch ingestelde media kunnen een tegenwicht bieden door objectieve data en analyses te publiceren over vergeten conflicten. Dit vergt echter een lange adem en voldoende financiering, die vaak lastig te verkrijgen is in tijden van politieke spanningen. Het instellen van een internationale dag voor vergeten conflicten kan een bescheiden maar betekenisvolle stap zijn in het doorbreken van deze scheve situatie, door een moment te creëren waarop diverse politieke fracties en maatschappelijke organisaties hun energie richten op één gemeenschappelijk thema: het zichtbaar maken en verlichten van menselijk leed dat anders onopgemerkt blijft.

Economische onzekerheid en de competitieve allocatie van hulpbronnen

Een andere belangrijke factor in het vergeten van bepaalde conflicten ligt in de economische onzekerheid en de manier waarop hulpbronnen op mondiaal niveau worden verdeeld. Overheden en internationale organisaties staan voor moeilijke keuzes bij het toewijzen van schaarse middelen, zowel in financiële als in menselijke inzet. Als een conflict niet urgent of gevaarlijk genoeg lijkt om de eigen veiligheid te bedreigen, wordt het vaak laag op de prioriteitenlijst geplaatst.

Deze ‘competitieve allocatie’ van hulpbronnen is deels begrijpelijk: budgetten voor ontwikkelingshulp en humanitaire interventies zijn niet onbeperkt, en beleidsmakers moeten knopen doorhakken. Tegelijk is het een moreel dilemma: hoe weegt men het lot van miljoenen mensen in een vergeten conflict af tegen de noodzaak om te investeren in binnenlandse infrastructuur, gezondheidszorg of onderwijs? De druk die binnenlandse electoraten uitoefenen, is vaak gericht op lokale behoeften. Hierdoor is het voor politici weinig rendabel om aandacht en geld te besteden aan verre oorlogen die weinig bekendheid genieten bij de eigen bevolking.

Economische onzekerheid speelt bovendien op globaal niveau. In de context van mondiale financiële crises of recessies – zoals bijvoorbeeld na de financiële crisis van 2008 of tijdens de covid-19-pandemie – worden de budgetten voor ontwikkelingssamenwerking en humanitaire steun vaak als eerste gekort. Dit heeft directe gevolgen voor de capaciteit om snel in te grijpen bij humanitaire rampen. Grote donoren herzien hun prioriteiten en richten zich vaker op conflictgebieden die een risico vormen voor internationale stabiliteit, of op landen waarmee ze historische banden hebben. Gevolg: de lijst van vergeten conflicten groeit en wordt in stilte dodelijker.

In de schaduw hiervan speelt ook de invloed van economische grootmachten en multinationals. Wanneer een conflict een bedreiging vormt voor de winning van grondstoffen of de veiligheid van handelsroutes, is de kans groter dat internationale interventie plaatsvindt of dat de media-aandacht toeneemt. Tegelijk kan een conflict voor sommige bedrijven juist lucratief zijn, bijvoorbeeld in de wapenindustrie of in de exploitatie van conflictmineralen. Er ontstaat dan een perverse prikkel om de situatie in stand te houden of op zijn minst niet te veel publiciteit te genereren, uit angst voor politieke druk en sancties.

Deze verwevenheid van economische belangen en conflictdynamiek leidt tot complexe machtsverhoudingen. Buitenlandse investeringen in instabiele regio’s kunnen zowel een zegen als een vloek zijn. Ze kunnen leiden tot broodnodige werkgelegenheid en infrastructuur, maar ook tot corruptie, uitbuiting en verlenging van geweld als lokale milities proberen mee te profiteren. De vraag is hoe de internationale gemeenschap ervoor kan zorgen dat economische ontwikkeling niet ten koste gaat van langetermijnvrede en mensenrechten.

Op het niveau van humanitaire hulporganisaties zelf zijn er interne discussies over prioritering. Grote ngo’s beschikken over beperkte fondsen, en de concurrentie om donoren is intens. Wanneer media-aandacht voor een bepaald conflict afneemt, dalen de donaties doorgaans, waardoor de hulpverlening daar ter plekke moet worden teruggeschroefd. De organisatie kan immers niet bestaan zonder publieke en institutionele steun. Hierdoor raken sommige forgotten conflicts in een neerwaartse spiraal: hoe minder aandacht, hoe minder geld, hoe minder hulp, hoe groter de crisis.

Hoewel geld op zichzelf niet alle problemen oplost – de oorzaken van conflicten zijn vaak veelomvattend en politiek van aard – is een tekort aan financiering voor basale voorzieningen als voedsel, medische zorg en onderdak een cruciaal obstakel in de meest acute fases van humanitaire nood. Het laat zien dat economische onzekerheid en de concurrentie om middelen één van de pijlers is die vergeten conflicten structureel in stand houdt. Het doorbreken van deze cirkel vraagt om vernieuwende oplossingen, zoals meer transparantie in de toewijzing van humanitaire fondsen, internationale afspraken over conflictmineralen en corruptiebestrijding, en een bewuste keuze om niet alleen te investeren in de meest zichtbare crises.

Een pleidooi voor een internationale dag voor vergeten conflicten

De eerder geschetste factoren – filosofisch, historisch, sociologisch, technologisch, politiek en economisch – dragen allemaal bij aan het fenomeen van vergeten conflicten. Om deze complexiteit in één keer te doorbreken, is een gedurfde stap nodig, zowel symbolisch als concreet. Het voorstel om een ‘World Day for neglected wars and conflicts’ in het leven te roepen, sluit daar naadloos op aan. Zo’n dag biedt een jaarlijks terugkerende gelegenheid om de schijnwerpers te richten op oorlogsgebieden die doorgaans buiten het blikveld vallen.

Het belang van een dergelijke dag is niet louter symbolisch. Het zou een moment kunnen zijn waarop media wereldwijd hun programmering of redactielijn afstemmen op vergeten conflicten, waarbij reportages, interviews en achtergrondverhalen een podium krijgen. Ngo’s en hulporganisaties zouden hun campagnes op elkaar kunnen afstemmen en zo hun boodschap versterken. Onderzoekinstituten kunnen op dat moment rapporten publiceren waarin de meest recente data en analyses over vergeten conflicten worden gepresenteerd. Dit kan de druk op beleidsmakers en internationale instanties vergroten om niet langer weg te kijken.

Daarnaast kan zo’n internationale dag een stimulans zijn voor diplomatieke initiatieven. Landen die tot nu toe weinig hebben gedaan aan bepaalde conflictsituaties, kunnen zich verplicht voelen om ten minste een standpunt in te nemen of deel te nemen aan multilaterale gesprekken. Het creëert kortstondig een gezamenlijke focus, waardoor er ruimte is voor nieuwe allianties en bemiddelingstrajecten. Dit betekent niet dat complexe conflicten op één dag worden opgelost, maar het kan wel een katalysator zijn voor een meer structurele dialoog.

Voor de slachtoffers en overlevenden van vergeten conflicten zou deze dag een vorm van erkenning betekenen. Het is een krachtig signaal dat hun lijden niet langer in de schaduw hoeft plaats te vinden, en dat de internationale gemeenschap zich niet uitsluitend richt op de geopolitiek van de ‘grote’ oorlogen. Het kan bovendien lokale maatschappelijke organisaties en burgerinitiatieven motiveren om hun inspanningen voort te zetten, in de wetenschap dat er ten minste één moment in het jaar is waarop de rest van de wereld luistert.

Er zijn uiteraard praktische bezwaren en kritische vragen te stellen bij zo’n initiatief. Bijvoorbeeld: wie bepaalt welke conflicten als ‘vergeten’ gelden? Bestaat het risico dat deze dag verwordt tot een oppervlakkig ritueel, zonder echte follow-up? Deze vragen zijn geldig en vragen om een gedegen uitwerking. Toch rechtvaardigen ze niet het verwerpen van het idee. Elke actie om vergeten conflicten onder de aandacht te brengen, is beter dan de huidige status quo van stilzwijgen en onzichtbaarheid. Mits goed georganiseerd en gecoördineerd, kan een internationale dag werken als een hefboom om een breed scala aan betrokken actoren – van regeringen tot burgers – te wijzen op hun verantwoordelijkheid.

Een bijkomend voordeel is dat dit initiatief verschillende sectoren kan mobiliseren: onderwijsinstellingen kunnen lespakketten ontwikkelen over vergeten conflicten en de oorzaken ervan. Religieuze gemeenschappen kunnen hun netwerken aanspreken om gebed, bezinning of liefdadigheid te organiseren. Bedrijven kunnen via ‘corporate social responsibility’-programma’s aandacht vestigen op productieketens en de impact van hun bedrijfsvoering in conflictgebieden. De mogelijkheden zijn legio, maar er is één ding voor nodig: de wil om de geijkte paden te verlaten en de blik te verbreden.

Wanneer we nadenken over de beste datum voor zo’n dag, zijn er diverse mogelijkheden. Sommigen pleiten voor 1 januari, zodat het nieuwe jaar wordt ingeluid met een moment van reflectie over onzichtbaar menselijk leed. Anderen suggereren een dag in het midden van het jaar, om zo een vaste plek te creëren tussen andere herdenkingsmomenten. Welke datum het ook wordt, belangrijk is dat de viering niet verzandt in enkel ceremonie, maar leidt tot het verzamelen van fondsen, het smeden van allianties, het uitwisselen van kennis en het nemen van concrete stappen richting conflictpreventie en -resolutie.

Uiteindelijk biedt het idee van een internationale dag voor vergeten conflicten ook een mogelijkheid om structurele veranderingen te bewerkstelligen in onze manier van denken en handelen. Het kan het begin zijn van een nieuw tijdperk waarin de waarde van een mensenleven niet langer bepaald wordt door geopolitieke relevantie of media-appeal, maar door de simpele waarheid dat ieder mens recht heeft op vrede en veiligheid.

Aanbevelingen voor verder onderzoek

In dit uitgebreide artikel hebben we de uiteenlopende factoren belicht die bijdragen aan het fenomeen van vergeten conflicten. Vanuit een filosofisch perspectief bleek dat ons vermogen tot empathie en morele verantwoordelijkheid wordt begrensd door nabijheidsgevoel, ‘compassion fatigue’ en maatschappelijke structuren. Historisch gezien heeft het koloniaal verleden ertoe geleid dat sommige regio’s structureel onderbelicht zijn gebleven, terwijl andere regio’s sneller de aandacht trekken van wereldmachten. Sociologisch onderzoek toont aan dat media en publieke opinie cruciaal zijn in het vormgeven van onze perceptie van urgentie, maar dat ze vaak verstrikt raken in agenda setting, stereotypering en de ‘spiral of silence’. Technologische ontwikkelingen hebben enerzijds nieuwe kanalen geopend voor het delen van informatie over onbekende crises, maar tegelijkertijd leiden filterbubbels en algoritmes tot verdere fragmentatie van de informatiestroom.

We zagen bovendien hoe sociale isolatie en globalisering elkaar versterken: ondanks de wereldwijde verbondenheid kunnen gevoelens van onmacht en anomie de band met verre conflicten verzwakken. Politieke polarisatie zorgt voor een gepolariseerd buitenlands beleid, waarbij sommige oorlogen breed worden uitgelicht en andere doelbewust worden genegeerd. Ten slotte belemmert economische onzekerheid en de concurrentie om schaarse middelen een gebalanceerde aanpak van wereldwijd humanitair leed. Fondsen worden toegewezen op basis van urgentie en geopolitieke relevantie, wat leidt tot het vergeten van langdurige, maar minder zichtbare conflicten.

De overkoepelende conclusie is dat vergeten conflicten geen toeval zijn, maar het logische resultaat van talloze, onderling verbonden processen. Om deze dynamiek te doorbreken, moeten we op meerdere fronten tegelijkertijd actie ondernemen. Onderstaand enkele concrete aanbevelingen:

1. Ondersteuning van onafhankelijke media en onderzoekscentra
   Er is dringend behoefte aan journalistieke platforms en onderzoeksinstituten die zich specifiek richten op vergeten conflicten. Dit vereist zowel publieke als private financiering en een bewuste inspanning om verhalen te publiceren die niet in het dominante nieuwsframe passen. Samenwerkingen tussen lokale reporters en internationale redacties kunnen helpen om complexe situaties in kaart te brengen en te analyseren.
2. Investeren in onderwijs en bewustwording
   Scholen, universiteiten en maatschappelijke organisaties kunnen educatieve programma’s ontwikkelen die de structurele oorzaken van conflicten belichten. Een breder historisch en cultureel perspectief kan helpen om stereotiepe beeldvorming te doorbreken. Dit kan bijdragen aan een nieuwe generatie burgers die zich bewust is van de wereld buiten de eigen landsgrenzen en die kritische vragen stelt over media-aandacht en geopolitieke keuzes.
3. Stimuleren van transparante technologie en digitale geletterdheid
   Technologische bedrijven en overheden zouden moeten samenwerken om algoritmes transparanter te maken, zodat gebruikers beter inzicht hebben in waarom ze bepaalde berichten wel of niet te zien krijgen. Digitale geletterdheid op alle onderwijsniveaus is onontbeerlijk om mensen te wapenen tegen desinformatie en te bevorderen dat ze toegang krijgen tot informatie over vergeten conflicten.
4. Bevorderen van dialoog en bruggenbouw in gepolariseerde samenlevingen
   Politieke polarisatie kan slechts overwonnen worden door in te zetten op dialoog, wederzijds begrip en kritische media. Burgers, politici en maatschappelijke organisaties moeten actief zoeken naar gemeenschappelijke grond, ook als het gaat om buitenlands beleid en humanitaire kwesties. Internationale platforms, conferenties en vredesinitiatieven kunnen hierbij helpen.
5. Versterken van internationale samenwerkingsverbanden
   De rol van de Verenigde Naties, regionale organisaties (zoals de Afrikaanse Unie) en andere multilaterale instanties kan een cruciaal verschil maken in het voorkomen en oplossen van vergeten conflicten. Hiervoor is echter een hervorming nodig die de stem van kleinere en minder machtige landen versterkt en het gebruik van veto’s beperkt. Bovendien dient er meer aandacht uit te gaan naar structurele vredesopbouw, economische ontwikkeling en corruptiebestrijding in conflictgebieden.
6. Oprichting van een ‘World Day for neglected wars and conflicts’
   Als symbolisch maar ook strategisch zwaartepunt van deze aanbevelingen staat het invoeren van een internationale dag voor vergeten conflicten. Dit kan een jaarlijks terugkerend moment zijn om globale aandacht te genereren, specifieke fondsen te werven en diplomatieke druk uit te oefenen. Door media, ngo’s, religieuze organisaties en burgerinitiatieven wereldwijd te mobiliseren, kan deze dag een platform worden om de schijnwerpers te richten op plekken waar het leed anders onopgemerkt blijft.
7. Structurele evaluatie van economische belangen en handelsketens
   Om uitbuiting van grondstoffen en de financiering van gewapende groepen aan te pakken, moeten internationale normen en transparantieregels worden aangescherpt. Consumenten in rijkere landen zouden meer geïnformeerd moeten worden over de herkomst van producten en de mogelijke link met conflicten. Bedrijven die actief zijn in risicogebieden, moeten zich houden aan due diligence-principes en verantwoordelijkheidsmaatregelen nemen om lokale gemeenschappen te beschermen.
8. Langetermijnperspectief in conflictpreventie en vredesopbouw
   Humanitaire hulp is vaak gericht op acute nood, terwijl veel vergeten conflicten juist voortduren door chronische instabiliteit. Een geïntegreerde aanpak van economische ontwikkeling, onderwijs, gezondheidszorg en democratisch bestuur kan duurzame vrede bevorderen. Dit vraagt om lange adem en investeringen over vele jaren, maar het kan voorkomen dat opflakkerende geweldsspiralen weer nieuwe vergeten conflicten creëren.

Deze aanbevelingen vormen geen allesomvattende oplossing voor alle oorlogsgeweld in de wereld. Wel zijn ze bouwstenen om de huidige praktijk van ‘selectieve empathie’ en mediagedreven urgentie te doorbreken. De realiteit is complex en vraagt om een veelheid aan strategieën die rekening houden met de diversiteit van cultuur, geschiedenis en geopolitieke belangen. Toch is de kernboodschap simpel: elk slachtoffer verdient erkenning en bescherming, ongeacht of het conflict waarin hij of zij verzeild raakte wel of niet de headlines haalt.

Het bewustzijn van de stilte rond bepaalde oorlogen is een cruciale eerste stap. De volgende stap is concrete actie, hoe kleinschalig of grootschalig ook. In een tijd waarin de wereld te maken heeft met diverse crisissen – van klimaatverandering tot toenemende sociale ongelijkheid – mogen we niet vergeten dat menselijke solidariteit geen selectief principe kan zijn. Het lot van mensen in onderbelichte conflictgebieden is een spiegel die ons confronteert met de grenzen van ons mededogen, maar ook met de mogelijkheden tot verandering wanneer we onze blik verruimen en verantwoordelijkheid nemen.

Het is tijd om onze aandacht te richten op de conflictzones die al te lang in de marge zijn gebleven. Het is tijd om ons in te spannen voor een wereld die niet langer wordt verdeeld door selectieve betrokkenheid, maar waarin we de universele waarde van menselijk leven respecteren, ongeacht de geografische, politieke of economische context. Een wereld die zich de vraag durft te stellen: als we werkelijk alle levens evenveel waard vinden, hoe kan het dan dat zoveel leed in stilte blijft bestaan? En wat zijn wij bereid te doen om die stilte te doorbreken?

De verschrikkingen van vergeten conflicten tonen keer op keer aan dat we de plicht hebben om onze horizon te verbreden – niet alleen voor de slachtoffers van vandaag, maar ook voor toekomstige generaties, die recht hebben op een wereld die niet wegkijkt wanneer het leed zich buiten de spotlights afspeelt.