De steun van het Europees Cohesiefondsen aan Sicilië en Palermo: een overzicht

Palermo, 25 februari 2025

Vandaag (25 februari 2025) zijn wij met zeven Europese journalisten aangekomen in Palermo om te onderzoeken hoe EU-cohesiegelden de toekomst van Siciliës jongeren vormgeven. We verblijven als groep in het prachtige Mercure Palermo Centro hotel, op loopafstand van Arabisch-Normandische kathedralen en markten—een passend decor voor een eiland dat erfgoed en vernieuwing kan realiseren dankzij Europese steun.Het Europees Cohesiefonds is een belangrijk instrument van de Europese Unie (EU) om economische, sociale en territoriale cohesie te bevorderen. Door middel van grootschalige investeringen op het gebied van milieu, infrastructuur en duurzame ontwikkeling helpt het Cohesiefonds vooral regio’s en lidstaten waar het bruto nationaal inkomen (bni) per hoofd van de bevolking onder 90% van het EU-gemiddelde ligt. Hoewel heel Italië niet in zijn geheel in aanmerking komt voor het Cohesiefonds, profiteren de minder ontwikkelde en inhaalslag makende regio’s – zoals Sicilië – van aanvullende Europese financiële steun.De rol van het Europees Cohesiefonds in de ontwikkeling van Sicilië heeft een centrale plaats met specifieke aandacht voor de hoofdstad Palermo. Indegazette.be is aanwezig alhier en gaat in op de historische context, de belangrijkste sectoren waarin geïnvesteerd is, de behaalde resultaten en de toekomstperspectieven van deze prachtige stad.

Als journalisten vertegenwoordigen wij samen media uit Hongarije tot België. Emese Barabas (European House Boedapest) en Zsolt Kerner (24.hu) vergelijken Siciliës uitdagingen met die in Centraal-Europa. Karoly Less (Komárnoviny, Slowakije) onderzoekt ook mee de plattelandsinitiatieven hier, terwijl Ana-Maria Cristina Mirzac (Gemeente Giurgiu, Roemenië) zich op de stedelijke vernieuwing richt, om ook lessen te trekken uit het verhaal van Sicilië. Stratsimir Trifonov (Rousse Info, Bulgarije) zoekt verhalen over Middellandse Zee-samenwerking en de samenwerking met de universiteiten, en ikzelf Andy Vermaut (Indegazette.be, België) linkt Siciliaanse projecten aan EU-klimaatdoelen en wil ook het bredere plaatje achter deze Europese Cohesiefondsen leren kennen, omdat ik dit bijzonder boeiend vind. Karlo Vranjes (Kroatische Radio-televisie) maakt geluidsreportages voor een studentenpubliek. We zijn een gevarieerde ploeg van mensen die elk op zijn manier kijkt naar hoe deze Europese fondsen de regio alhier versterken, elk vanuit zijn eigen Nationale, maar ook lokale bril. Dat maakt het extra boeiend voor ons allemaal.

de sociaaleconomische positie van Sicilië

Sicilië is de grootste regio van Italië en geniet een strategische ligging in het Middellandse Zeegebied. Historisch gezien heeft het eiland te maken gehad met economische ongelijkheid ten opzichte van Noord- en Midden-Italië. Deze ongelijkheid komt onder meer tot uiting in: een relatief hoge werkloosheid, vooral onder jongeren, beperkte industriële ontwikkeling en sterke afhankelijkheid van landbouw en toerisme, gebrekkige infrastructuur in zowel het wegennet als het openbaar vervoer.

De Europese Unie heeft sinds de toetreding van Italië in 1957 verschillende fondsen en programma’s ontwikkeld ter ondersteuning van regio’s met achterstand in sociaaleconomische ontwikkeling. Binnen de structuurfondsen (o.a. het Europees Sociaal Fonds en het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling) en het Cohesiefonds is Sicilië een van de grootste ontvangende regio’s van Italië. Deze ondersteuning is bedoeld om de sociaaleconomische ongelijkheid te verminderen en een duurzame economische groei te stimuleren.

Het Europees Cohesiefonds: doelstellingen en werkingsmechanisme

Het Cohesiefonds richt zich voornamelijk op: investeringen in projecten ter verbetering van de water- en afvalverwerking, bescherming van natuurlijke hulpbronnen en maatregelen ter bestrijding van klimaatverandering en Trans-Europese netwerken op het gebied van transport (TEN-T): ondersteuning van grootschalige infrastructuurprojecten zoals spoorwegen, wegen, zeehavens, luchthavens en duurzame mobiliteit.

Om in aanmerking te komen voor het Cohesiefonds moet een regio of lidstaat voldoen aan criteria die gebaseerd zijn op het bruto nationaal inkomen (bni) per hoofd van de bevolking ten opzichte van het EU-gemiddelde. Hoewel Italië als geheel geen recht heeft op omvangrijke Cohesiefonds-steun, kan de regio Sicilië alsnog meedoen aan bepaalde convergentie- en investeringsprogramma’s binnen de bredere Europese structuurfondsen en het specifiek gerichte Cohesiefonds. Italië is echter zelf een netto bijdrager aan het Europees Cohesiefonds.

De Europese Commissie werkt nauw samen met de Italiaanse overheid en de regionale autoriteiten van Sicilië. Projecten worden vaak gecoördineerd binnen zogeheten operationele programma’s (OP’s). Zo is er voor elke programmaperiode (bijvoorbeeld 2014-2020 en 2021-2027) een gedetailleerd plan opgesteld waarin de prioriteiten en de verwachte resultaten zijn beschreven. In deze plannen staan onder andere: specifieke doelen voor regionale ontwikkeling, financiële kaders en spelregels voor projectindiening en uiteraard alle indicatoren om resultaten te meten en te evalueren.

Investeringen in Sicilië

Een van de meest opvallende terreinen van Cohesiefonds-investeringen in Sicilië is de verbetering van infrastructuur. Enkele voorbeelden zijn de renovatie en uitbreiding van belangrijke verkeersaders, zoals de snelweg A19 (Palermo-Catania) en A29 (Palermo-Mazara del Vallo). Verbeteringen aan wegen dragen bij aan vermindering van reistijden, meer verkeersveiligheid en een betere verbinding tussen steden.

We zien ook de prachtige modernisering van regionale spoorlijnen, waardoor treinverbindingen betrouwbaarder en sneller worden. Dit helpt bij het stimuleren van duurzamer vervoer. Het valt tevens op dat er belangrijke upgrades gebeurd zijn van de havens in Palermo, Messina, Catania en Augusta, gericht op vergroting van de overslagcapaciteit en de efficiëntie. Ook investeringen in passagiersfaciliteiten dragen bij aan het toerisme en het cruiseverkeer.

De focus van het Cohesiefonds ligt ook sterk op milieuverbetering en duurzame ontwikkeling: projecten gericht op de bouw en modernisering van rioolwaterzuiveringsinstallaties, verbetering van waterleidingsnetwerken en efficiëntere afvalinzameling. Dit is van cruciaal belang op Sicilië, dat te kampen heeft met structurele watertekorten en illegale afvalstortingen, promotie van zonne-energie (fotovoltaïsche systemen op openbare gebouwen), onderzoek naar windenergie en initiatieven ter bevordering van energie-efficiëntie in woningbouw en publieke gebouwen en maatregelen voor behoud van natuurgebieden en de kustlijn, zoals het beschermen van de biodiversiteit in natuurreservaten en het bestrijden van erosie langs de kust.

Hoewel het Cohesiefonds zich formeel vooral richt op infrastructuur en milieu, zijn er vaak synergieën met andere Europese fondsen, zoals het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en het Europees Sociaal Fonds (ESF). Daardoor ontstaan gecombineerde initiatieven voor de financiering van universiteiten en onderzoekscentra, bijvoorbeeld in Palermo en Catania, met het doel innovatieve technologieën te ontwikkelen die de regionale economie kunnen stimuleren en uiteraard is er ook de aanleg van breedbandinternet in afgelegen gebieden, waardoor nieuwe kansen voor e-commerce en telewerken ontstaan.

De rol van Palermo: hoofdstad en economisch zwaartepunt

Palermo is niet alleen de bestuurlijke hoofdstad van Sicilië, maar ook een belangrijk cultureel en economisch centrum. Met haar gunstige ligging aan de Tyrreense Zee en de aanwezigheid van een internationale luchthaven, is Palermo een hub voor handel, toerisme en zakelijke dienstverlening. Het Cohesiefonds heeft bijgedragen aan het versterken van deze rol door: verbetering van de passagiers- en vrachtafhandeling, modernisering van overslagfaciliteiten en uitbreiding van de dokken, de renovatie van historische gebouwen en wijken, herontwikkeling van verwaarloosde gebieden en aanleg van groene zones. Naast het Cohesiefonds zijn hier ook andere Europese fondsen bij betrokken, maar de samenhangende benadering resulteert in het behoud en de promotie van Palermo’s rijke architecturale en culturele schatten, wat toerisme ten goede komt.

Een van de grootste uitdagingen in Palermo is de druk op het openbare vervoersnetwerk. In samenwerking met Europese fondsen zijn er projecten gefinancierd voor de uitbreiding van het tramsysteem: nieuwe tramlijnen die binnenstedelijke wijken beter met elkaar verbinden.

We zien ook echt betere stationsfaciliteiten en hogere frequentie van treinverbindingen naar voorsteden en andere grote steden op het eiland en verder zagen we ook de introductie van bussen op aardgas en elektrische bussen om de luchtkwaliteit te verbeteren. Deze verbeteringen dragen bij aan een verlaging van de CO₂-uitstoot en beperken verkeerscongestie, wat de leefbaarheid in Palermo verhoogt. Als EU Climate Pact Ambassador en journalist, zie ik uiteraard graag deze verwezenlijkingen in Palermo.

Bereikte resultaten en impact

Dankzij de investeringen uit het Cohesiefonds heeft Sicilië in de afgelopen decennia belangrijke stappen gezet in de richting van een modernere economie: de bouw van infrastructuurprojecten en de uitbreiding van openbare voorzieningen hebben direct en indirect tot nieuwe banen geleid. De betere verbindingen met het vasteland en binnen Sicilië zelf maken het aantrekkelijker voor bedrijven om zich te vestigen en dragen bij aan de uitbreiding van exportmogelijkheden.

Naast fysieke infrastructuur hebben de investeringen ook geleid tot meer sociale cohesie, want we zien dat de vele nieuwe en gerenoveerde wegen en spoorlijnen maken de afgelegen gebieden minder geïsoleerd, wat de werkgelegenheid en onderwijs- en zorgmogelijkheden voor bewoners vergroot.Door de verbetering van de haven van Palermo en diverse culturele projecten is het aantal toeristen in zowel Palermo als andere delen van Sicilië enorm gestegen, wat een impuls geeft aan de lokale horeca en detailhandel.

De Cohesiefonds-projecten in Sicilië hebben significante milieuvoordelen gebracht: een hoger percentage van de bevolking is aangesloten op moderne waterzuiveringsinstallaties en afvalinzameling is professioneler georganiseerd, door infrastructuurprojecten die het openbaar vervoer en schonere mobiliteitsoplossingen verbeteren, is de uitstoot van broeikasgassen in deze stedelijke gebieden enorm verlaagd.

Uitdagingen en knelpunten

Een veelgehoorde kritiek is dat de Italiaanse en regionale bureaucratie het efficiënt uitvoeren van projecten bemoeilijkt. De Italiaanse regelgeving rondom aanbestedingen en vergunningen leidt soms eens tot vertragingen. Het Europese toezicht op deze projecten helpt weliswaar om de procedures beter te stroomlijnen, maar ondanks verbeteringen blijven er uiteraard ook nog enkele knelpunten bestaan. Rome is uiteraard ook niet op 1 dag gebouwd, dat is hetzelfde met Palermo. Er is ook veel perceptie. Sicilië heeft historisch gezien te kampen met infiltratie van georganiseerde misdaad in de publieke sector, dat is iets wat leeft in de geesten van de mensen, maar dat komt ook en vooral door de vele Amerikaanse films over de tijden van de maffia die hier 20 jaar geleden nog actief waren. Terwijl dit echter ongelofelijk verbeterd is, blijft Sicilië en Palermo met die negatieve vooroordelen kampen. Er is hier ongelofelijk veel vooruitgang geboekt in de bestrijding van zowel de maffia als de corruptie. De vele zorgen die mensen hebben over de transparantie bij het toekennen van opdrachten en het beheer van fondsen, is eigenlijk een onrecht ten opzichte van de Siciliaanse beleidsmakers die alles op alles zetten, om deze regio mee te doen heropleven.

Een belangrijk aandachtspunt is de vraag of de investeringen duurzaam zijn op de lange termijn. Na afronding van grote infrastructuurprojecten is het noodzakelijk dat de regio zelf zorgt voor adequaat onderhoud en beheer. Het risico bestaat dat bij gebrek aan lokale middelen en capaciteit de initiële investeringen niet volledig worden benut.Uiteraard. Indegazette.be heeft daar alle begrip voor. In de nieuwe EU-begrotingsperiode 2021-2027 verschuift de nadruk steeds meer naar groen, digitaal en duurzaam herstel. Sicilië kan hierin een voortrekkersrol vervullen door, want we zien echt de ontwikkeling van slimme steden, uitbreiding van breedbandinfrastructuur en stimulering van IT-bedrijven. Het is verbazingwekkend om verder vast te stellen hoe de verdere uitbouw van hernieuwbare energiebronnen hier evolueert, want we zien op vele huizen al zonnepanelen en stellen vast de bevordering van circulaire economie en natuurherstelprojecten hier een enorme boost krijgt. Universiteiten en onderzoekscentra spelen een cruciale rol bij het opleiden van een nieuwe generatie professionals die bijdragen tot deze duurzame groei.

Toerisme blijft een belangrijke groeisector. Door de unieke culturele identiteit, de rijke geschiedenis en het gastronomische aanbod kan Palermo in het bijzonder profiteren. Met goed beheerde investeringen in toeristische infrastructuur, gecombineerd met behoud van cultuur en natuur, kan de hele regio een voorbeeld worden van duurzaam toerisme.De steun van het Europees Cohesiefonds aan Sicilië en Palermo heeft een significante bijdrage geleverd aan de modernisering van infrastructuur, milieubescherming en het stimuleren van economische groei. Ondanks uitdagingen op het gebied van bureaucratie, corruptie en duurzaamheid, zijn er grote stappen voorwaarts gezet in de richting van een beter verbonden, groener en economisch veerkrachtiger eiland. De projecten in en rond Palermo illustreren hoe Europese investeringen kunnen bijdragen aan de heropleving van een historische stad die dankzij haar strategische ligging en rijke culturele erfgoed een spil kan zijn in de verdere ontwikkeling van de regio. De komende jaren zullen bepalen of Sicilië de transformatie kan doorzetten en de vruchten kan blijven plukken van de Europese cohesiepolitiek. De inzet van nationale en regionale autoriteiten, ondersteund door de Europese Commissie, is van cruciaal belang om de balans tussen economische groei, sociale inclusie en milieu te bewaren. Met de juiste combinatie van lokale betrokkenheid, transparantie en innovatieve oplossingen kan Sicilië zich ontwikkelen tot een modelregio voor duurzame en inclusieve groei in Europa.

Met 34% van de Sicilianen tussen 15 en 34 jaar die armoederisico loopt, mikken EU-investeringen op infrastructuur én toekomstperspectief. Een studie uit 2023 toonde aan dat door cohesiegelden gefinancierde opleidingen de lokale werkgelegenheid met 18% deden stijgen. Zoals een Palermitaanse bakker-techmentor vorig jaar zei: “We gebruiken oude stenen om nieuwe bruggen te bouwen.”

Andy Vermaut voor indegazette.be