Irak en Syrië verschuiven onder druk van Iran, Turkije en de Verenigde Staten

5 december 2025

De machtsverhoudingen in Irak en Syrië staan opnieuw onder druk. In Bagdad probeert Nouri al Maliki een terugkeer naar het premierschap te koppelen aan de toekomst van door Iran gesteunde milities. Tegelijk worstelt de Iraakse regering met de vraag hoe ver ze wil ingaan tegen bondgenoten van Iran. In Syrië duwt Turkije op de integratie van Koerdische strijdkrachten in het staatsapparaat, terwijl Iran zijn militaire aanwezigheid op zee gebruikt als signaal aan Washington en aan de landen rond de Perzische Golf.

Maliki speelt hoog spel in Bagdad

Voormalig Iraaks premier Nouri al Maliki heeft via tussenpersonen aan de Verenigde Staten laten weten dat hij bereid zou zijn om door Iran gesteunde milities in Irak te ontwapenen, op voorwaarde dat Washington zijn nieuwe poging om opnieuw premier te worden steunt. Dat gesprek vond volgens een hoge Irakese bron plaats op woensdag 3 december 2025. Binnen het sjiitische blok, het zogenoemde Shia Coordination Framework, waartoe Maliki behoort, circuleren meerdere namen voor het premierschap, maar Maliki schuift zichzelf duidelijk naar voren.

De inzet is hoog. De Popular Mobilization Forces, officieel een Iraakse staatsmacht maar in de praktijk sterk leunend op Iraanse steun en aansturing, vormen al jaren een kernpunt in de relatie tussen Bagdad, Teheran en Washington. Veel brigades erkennen in de praktijk eerder de Iraanse leiding dan de Iraakse premier. De Verenigde Staten dringen al langdurig aan op het inperken of ontmantelen van deze structuren. Maliki suggereert nu dat hij als premier de milities onder controle zou kunnen krijgen.

Zijn staat van dienst maakt die belofte omstreden. Tijdens zijn vorige ambtstermijnen concentreerde Maliki het gezag bij zichzelf, verzwakte hij instellingen en vergrootte hij het wantrouwen bij soennitische gemeenschappen tegenover de door sjiieten gedomineerde centrale overheid. Zijn aanpak van de veiligheidstroepen droeg bij tot de snelle opmars van de Islamitische Staat in 2013, toen de organisatie bijna een derde van Irak veroverde. Maliki gebruikte de dreiging van die jihadistische groep vervolgens om een nieuwe volksmacht op te bouwen, waarin door Iran gesteunde milities een centrale plaats kregen.

In februari 2025 sprak hij nog over de noodzaak om de Popular Mobilization Forces “te herbekijken en te rehabiliteren”, zodat de structuur uitsluitend aan de premier zou rapporteren. Die gedachte sluit aan bij de vroegere Office of the Commander in Chief, een extra-constitutioneel instrument waarmee Maliki de formele militaire hiërarchie omzeilde. Critici vrezen dat hij de huidige discussie over de milities vooral aangrijpt om oude patronen van machtsopbouw te hernemen.

Interne druk rond Houthis en Hezbollah

Parallel aan Malikis manoeuvres worstelt de Iraakse regering met het dossier van de Jemenitische Houthi’s en de Libanese beweging Hezbollah. Een comité dat instaat voor het bevriezen van tegoeden van terroristische organisaties besliste in de tweede helft van november 2025 om beide groepen als terroristisch te bestempelen en hun middelen in Irak te blokkeren.

Op donderdag 4 december 2025 moest dezelfde commissie die beslissing alweer terugdraaien. Twee Iraakse functionarissen gaven aan dat door Iran gesteunde milities en politici druk uitoefenden op de regering om de maatregel in te trekken. De betrokken groepen werden in Baghdad gezien als regionale bondgenoten, en het label terroristische organisatie werd opgevat als een directe uitdaging aan het adres van Teheran.

Premier Mohammad Shia al Sudani heeft intussen een onderzoek bevolen naar de gang van zaken. Het incident legt de spanning bloot tussen externe druk, vooral uit Washington, om Iraakse banden met door Iran gesteunde actoren terug te dringen, en de binnenlandse realiteit waarin die milities een stevige politieke en veiligheidspositie innemen.

Drone-aanval op gasveld Khor Mor vergroot spanningen

De Iraakse federale regering meldde op woensdag 3 december 2025 dat “wetsovertreders” verantwoordelijk waren voor de drone-aanval op het Khor Mor-gasveld in Iraaks Koerdistan op woensdag 26 november 2025. Die term wordt door Bagdad vaak gebruikt wanneer er naar door Iran gesteunde milities wordt verwezen zonder hun naam te noemen.

De aanval trof een door een Emiratisch bedrijf uitgebaat gasveld in de provincie Sulaymaniyah. Twee drones werden gelanceerd, waarvan er één een installatie raakte en een brand veroorzaakte. Er vielen geen slachtoffers, maar het was al de elfde keer dat dit strategische gasveld geviseerd werd. Een eerdere drone werd op zondag 23 november 2025 onderschept nog voor hij het doel bereikte.

De onderzoekers situeren de herkomst van de drones in het oostelijke deel van het district Tuz Kharmatu in de provincie Salah al Din. In dat gebied waren tot voor kort brigades van de inmiddels formeel ontbonden Northern Axis van de Popular Mobilization Forces actief. In augustus 2024 besliste PMC-voorzitter Faleh al Fayyadh om deze as onder te brengen in het Kirkuk and East Tigris Operations Command, geleid door een commandant met banden met de Badr-organisatie.

De aanval past in een bredere geschiedenis. Harakat Hezbollah al Nujaba voerde na de parlementsverkiezingen van 2021 een dronecampagne uit tegen olie-infrastructuur in Iraaks Koerdistan om de Koerdische Democratische Partij onder druk te zetten. De Iraqi Resistance Coordination Committee, een coördinerend orgaan van verschillende milities, ontkent betrokkenheid bij de aanval van november, en geen enkele groep heeft de verantwoordelijkheid opgeëist. Waarnemers houden er rekening mee dat lagere commandanten of strijders op eigen initiatief gehandeld kunnen hebben, met impliciete toestemming van hogerhand.

Turkije zoekt opening richting Koerdische strijdkrachten in Syrië

Ook in Syrië verschuiven de verhoudingen. Omer Celik, woordvoerder van de Turkse regeringspartij AKP, verklaarde op maandag 2 december 2025 dat Turkije de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) niet langer als terroristische organisatie zou beschouwen als deze formatie haar controle over luchthavens, grensovergangen en olievelden overdraagt aan de Syrische staat.

Die uitspraak verwijst naar een akkoord van maandag 10 maart 2025, waarin is vastgelegd dat de SDF onder meer de grensovergangen, olie- en gasvelden en de luchthaven van Qamishli in het noordoosten van Syrië zou overdragen aan een overgangsregering. Tot nu toe is die overdracht niet gerealiseerd. Toch wijst Celiks formulering erop dat Ankara verwacht dat er vooruitgang komt, zeker nu het einde van het jaar en de in het akkoord voorziene integratiedeadline dichterbij komen.

Turkije ziet een overdracht van middelen en infrastructuur aan Damascus als een manier om de SDF verder van de Turkse grens te duwen en hun financiële ruimte te beperken. De SDF wordt in Ankara al jaren bekeken door de bril van de historische band tussen de Koerdische YPG en de PKK.

In oktober 2025 werd een gedeeltelijke doorbraak bereikt toen de Syrische regering en de SDF overeenkwamen dat een aantal SDF-eenheden zou worden geïntegreerd in het Syrische leger, in drie divisies en enkele zelfstandige brigades. Over het concrete functioneren van deze eenheden is weinig informatie beschikbaar. Een vertegenwoordiger van de Syrische Democratische Raad gaf op donderdag 4 december 2025 wel aan dat het overleg met Damascus voortloopt, onder meer na een bezoek van de Amerikaanse speciale gezant Thomas Barrack aan de Syrische hoofdstad op maandag 1 december 2025.

Iran zet marineoefening in als signaal

Iran gebruikt intussen zijn marine om een signaal te sturen, zowel naar buurlanden als naar de Verenigde Staten. De marine van de Islamitische Republikeinse Garde (IRGC) is op donderdag 4 december 2025 gestart met een jaarlijkse tweedaagse oefening in de Perzische Golf, de Straat van Hormuz en de Golf van Oman. Centraal staat het tonen van “onderscheppingscapaciteiten”, in een context waarin Washington en zijn bondgenoten Iraanse schepen nauwlettend volgen en in sommige gevallen in beslag nemen.

De IRGC-marine meldde dat Amerikaanse schepen in de regio vooraf op de hoogte werden gebracht van de oefenzone. De belangrijkste Engelstalige nieuwsdienst van het Iraanse regime omschreef de oefening als een dubbel signaal: een geruststelling aan partners in de regio, en tegelijk een duidelijke waarschuwing aan landen die Iran als tegenstanders ziet.

Opvallend is dat de oefening dit jaar is genoemd naar Mohammad Nazeri, een overleden commandant van de IRGC-marine die een rol speelde bij de inbeslagname van twee Amerikaanse patrouilleboten en tien mariniers in januari 2016. Iraanse militaire leiders herhalen al geruime tijd dat de Straat van Hormuz kan worden gesloten als de Verenigde Staten de uitvoer van Iraanse olie zouden blokkeren.

Iran zoekt frontvorming tegen Israël en de Verenigde Staten

Naast militaire signalen zet Iran in op politieke boodschapvorming. Teherans burgemeester Alireza Zakani, een prominente hardliner, verklaarde in een interview op maandag 2 december 2025 dat Iran een “nieuw front” in de regio moet opbouwen om de invloed van Israël en de Verenigde Staten te beperken.

Volgens Zakani hebben landen in de regio, waaronder Turkije, na de Israël-Iran-oorlog van juni 2025 geconcludeerd dat zij niet onvoorwaardelijk kunnen rekenen op Washington en Jeruzalem. Hij grijpt ook terug naar de Israëlische aanval in Doha in september 2025. Toen probeerde Iran de verontwaardiging in de Golfstaten te benutten door de betrouwbaarheid van Amerikaanse veiligheidsafspraken in vraag te stellen.

Iraanse officials suggereerden toen dat de Verenigde Staten meer wisten over de aanval dan zij toegaven en dat door de VS bemiddelde akkoorden geen afdoende bescherming bieden. De huidige uitlatingen van Zakani passen in dat patroon: Iran probeert bestaande twijfels bij regionale leiders te vergroten in de hoop dat zij afstand nemen van veiligheidssamenwerking met Israël en de Verenigde Staten.

Militaire onderwijsbanden tussen Iran en China

Tegelijk versterkt Iran zijn banden met andere grootmachten. In Beijing ondertekenden brigadier-generaal Esmail Ahmadi Moghaddam, hoofd van de Iraanse Supreme National Defense University (SNDU), en zijn Chinese collega generaal Xiao Tianliang op donderdag 4 december 2025 een memorandum over samenwerking in veiligheidsonderzoek.

Het akkoord voorziet in de uitwisseling van studenten en docenten, gezamenlijke opleidingen en gedeelde onderzoekstrajecten. Xiao Tianliang geldt als een van de invloedrijkste militaire strategische denkers in China, wat erop wijst dat Teheran en Beijing hun dialoog naar een hoger niveau tillen.

Moghaddam was tussen 2005 en 2015 commandant van de Iraanse ordediensten en speelde een rol in het neerdrukken van binnenlands protest. De Verenigde Staten plaatsten hem in 2011 op een sanctielijst wegens mensenrechtenschendingen. Iran voerde de afgelopen maanden vergelijkbare gesprekken over militaire opleiding en onderzoek met andere partners, onder wie Belarus.

Iraakse verkiezingsuitslag opent weg naar nieuwe regering

Op donderdag 4 december 2025 maakte het Iraakse gerechtelijk panel voor verkiezingen bekend dat alle beroepsprocedures over de parlementsverkiezingen van november 2025 zijn afgehandeld. In totaal werden 853 klachten onderzocht. De resultaten gaan nu naar het Federale Hooggerechtshof voor bekrachtiging.

Met die stap begint formeel de vorming van een nieuwe regering. Eerst moet het parlement een voorzitter en twee ondervoorzitters kiezen, daarna volgt de verkiezing van een president. Vervolgens krijgt een kandidaat-premier de opdracht om een kabinet samen te stellen. De ervaring van 2021, toen de regeringsvorming na de verkiezingen bijna een jaar aansleepte, leert dat dit een lang proces kan worden.

Het Shia Coordination Framework, dat sinds 2022 de regeringskoalitie domineert, lijkt ook na de recente verkiezingen de belangrijkste machtsblok te blijven. De discussie over een mogelijke terugkeer van Nouri al Maliki als premier moet in dat licht worden gezien: de strijd om de controle over het veiligheidsapparaat en de relatie met door Iran gesteunde milities loopt dwars door de regeringsonderhandelingen heen.

ISIS blijft actief langs Syrische hoofdweg

Ondertussen blijft de dreiging van de Islamitische Staat in Syrië aanwezig. De organisatie eist twee recente aanvallen op langs de M5-snelweg tussen de stad Aleppo en Saraqib in de provincie Idlib. Sinds donderdag 28 november 2025 werden daar twee incidenten gemeld.

Op de brug bij Saraqib schoten strijders van ISIS met handvuurwapens op militairen van de 74e divisie van het Syrische leger. Eén soldaat kwam daarbij om. Op woensdag 3 december 2025 vuurden gewapende mannen vanuit een voertuig op douanebeambten die een vrachtwagen escorteerden bij Zerba, ten zuiden van Aleppo. Twee beambten werden gedood. De twee plaatsen liggen op ongeveer dertig kilometer van elkaar, wat wijst op de aanwezigheid van een actieve cel of groep cellen in dit gebied.

De Syrische ministeriewoordvoerder voor Binnenlandse Zaken, Noureddine al Baba, waarschuwde al op vrijdag 8 november 2025 dat de autoriteiten een toename van ISIS-activiteiten verwachtten. Volgens hem probeert de organisatie meer rekruten aan te trekken sinds Syrië toetrad tot de Global Coalition to Defeat ISIS. Recent voerde ISIS ook aanslagen uit tegen voormalige aanhangers van het regime in de provincies Homs en Hama op dinsdag 27 en woensdag 28 november 2025.

Voorzichtige diplomatie tussen Israël en Libanon

In Libanon tekenen zich intussen voorzichtige diplomatieke stappen af. Volgens Amerikaanse diplomatieke bronnen zijn Israël en Libanon op woensdag 3 december 2025 voor het eerst sinds 1983 opnieuw rechtstreeks met elkaar in gesprek gegaan, onder bemiddeling van de Verenigde Staten.

Amerikaanse gezanten, onder wie plaatsvervangend speciaal gezant Morgan Ortagus en de Amerikaanse ambassadeur in Libanon Michel Issa, dringen al maanden aan op gesprekken om het risico op een nieuw front tussen Israël en Hezbollah te beperken. De delegaties kwamen overeen om burgervertegenwoordigers naar de commissie te sturen die het staakt-het-vuren opvolgt en om ideeën uit te werken voor economische samenwerking langs de grens. Er is ook een bijeenkomst aangekondigd waar het dossier van de ontwapening van Hezbollah op tafel ligt.

De Amerikaanse speciale gezant Thomas Barrack bezocht Libanon herhaaldelijk in de aanloop naar deze gesprekken. Een Amerikaanse official liet aan Axios weten dat Washington er op dit moment niet vanuit gaat dat Israël in de komende weken een militaire operatie in Libanon zal starten, ondanks eerdere waarschuwingen en een door Israël aangehaalde deadline van zaterdag 7 december 2025 om vooruitgang te tonen rond de bewapening van Hezbollah.

Rust rond de Arabische Golfstaten, maar niet in de regio

Over de Arabische schiereilandstaten zelf wordt door het betrokken onderzoeksinstituut voor de voorbije dagen geen gelijkaardige gebeurtenis gemeld. Dat betekent echter niet dat de regio op adem komt. In Bagdad, Damascus, Teheran en langs de grens tussen Israël en Libanon worden beslissingen genomen die het veiligheidslandschap voor jaren kunnen bepalen. Wie de regio volgt, kijkt niet alleen naar frontlijnen, maar ook naar de stille bewegingen in parlementen, ministerraden en diplomatieke salons.

Bronnen:
Institute for the Study of War, Iran Update 4 december 2025, officiële website Institute for the Study of War

Andy Vermaut +32499357495 (Als je een probleem hebt met de inhoud van een artikel, kan je me altijd mailen op info@indegazette.be – best zo weinig mogelijk mensen in cc zetten, want anders komt dit in de spamfilter terecht. Voor elk artikel geldt een recht op antwoord van betrokkenen tot 3 maanden na publicatie van het artikel)