Opinie Dina-Perla Portnaar: Aandacht confronteert ons met de complexiteit die we liever overslaan

Wie het nieuwe jaar aftrapt zonder een herordening van zijn of haar aandacht, verplaatst zich niet in de tijd, maar verdwijnt geruisloos uit zichzelf.

Het nieuwe jaar verschijnt elke keer weer als cultureel alibi. Het suggereert beweging zonder dat er al iets bewogen is. We spreken over een nieuw begin, kansen en een frisse start, maar zelden over de morele inzet die dat nieuwe aanvangspunt werkelijk vereist. Dat zwijgen is geen toeval. De eerste stappen zijn namelijk gevaarlijk.

Een begin verplicht ons tot een heldere verhouding met tijd, belofte en aandacht. Een verhouding die niet vrijblijvend is en wankelt door de gang van zaken in de wereld. Ik doe een poging om de inzet in dit filosofische artikel bloot te leggen, zonder geruststelling of decoratieve hoop. Lezers van In De Gazette, allereerst de beste wensen. Het publieke is een achtbaan en heeft een enorme impact op mijn leven. Dat is vast herkenbaar. Het persoonlijke is aan grote verandering vanuit keuze onderhevig.

In maart komt bovendien mijn filosofische roman Memos from the Edge uit. Print is in het Engels en het e-boek heeft een ingebouwde functionaliteit waarmee iedereen zijn/haar eigen vertaling kan kiezen, zonder dat copyright geschonden wordt. Eén ding blijft voor mij hetzelfde in 2026, namelijk de honger naar het intellectuele, kunstzinnige en mooie leven. Waarbij ik blijf zoeken naar de meest onbekende filosofen allertijden. Oftewel, naar verborgen schatten.

Een belofte is geen contract met de toekomst, maar een zelfopheffing van oneindigheid in het heden

In 2026 is een belofte geen uitspraak over wat zal komen, maar een beslissing over wat niet meer kan. Lees deze zin nog eens. Juist dat geeft gewicht aan een belofte. In een samenleving die doorlopend gevoed wordt door opties en permanente reversibiliteit (mooi Scrabble woord ja), wordt een belofte verdacht. Een belofte sluit af en reduceert de mogelijkheden. Alleen daarom is een belofte essentieel.

Filosoof Piero Martinetti stelde dat een belofte geen contract met de toekomst is, maar een zelfopheffing van oneindigheid in het heden. Wie belooft, erkent dat niet alles meer van hem/haar is. De belofte vormt geen optimisme, maar een vrijwillige vernauwing van vrijheid ten gunste van betekenisgeving. Het nieuwe jaar confronteert ons met deze paradox. Alleen wie minder mogelijk maakt, maakt iets waar.

Een belofte vraagt niet alleen om enthousiasme, maar om ernst. Enthousiasme kan verdampen; ernst blijft bestaan wanneer de motivatie verdwenen is. Het nieuwe jaar is daarom niet het moment om meer te willen, maar om preciezer te durven beloven. Niet wat groots klinkt, maar wat standhoudt wanneer het stil wordt.

Aandacht vraagt dat we verdragen wat zich aandient, zonder het onmiddellijk te willen oplossen

We spreken over tijd alsof dat iets is wat ons overkomt. Een neutrale achtergrond waartegen ons leven zich afspeelt. Maar tijd is geen decor. Tijd is een kracht die ons aanspreekt. Filosoof Gaston Berger beschreef tijd als een ethische druk. Tijd dwingt ons om door eindigheid te kiezen. Elk nieuw jaar maakt dat voelbaar. Plots wordt zichtbaar wat niet gedaan is, niet gekozen en niet uitgesproken. Tijd onthult niet alleen wat was, maar ook wat had kunnen zijn.

Het nieuwe jaar is daarom geen leegte die gevuld wordt, maar een spanning die verdragen moet worden. Wie tijd uitsluitend ziet als iets om te managen, mist een morele dimensie. Tijd vraagt geen efficiëntie, maar aanwezigheid. Tijd vraagt dat we niet alleen handelen in het verloop ervan, maar de verantwoordelijkheid nemen voor hoe we tijd bewonen.

Aandacht is geen mentale vaardigheid of ‘welzijnsjargon’. Aandacht is de plek waar ons morele leven zich afspeelt. Wat we aandacht geven, krijgt gewicht. Wat we negeren, verliest bestaansrecht. De denker Jeanne Hersch zag aandacht als de kern van vrijheid, omdat aandacht voorafgaat aan elke keuze. Zonder aandacht kiezen we niet en reageren we slechts.

In het nieuwe jaar wordt aandacht daarom beslissender dan intentie. Intenties zijn talrijk en goedkoop. Aandacht is schaars en kostbaar. Aandacht vraagt dat we verdragen wat zich aandient, zonder het onmiddellijk te willen oplossen. Dat ervaren we als ongemakkelijk. Aandacht confronteert ons met de complexiteit die we liever overslaan. Maar zonder die confrontatie wordt het nieuwe jaar slechts een herhaling met andere gegevens.

Ritueel als een antwoord op existentiële desintegratie

Een drempel is geen begin en geen eind, maar een zone waar blijven onmogelijk wordt. Oftewel stagnatie. Het nieuwe jaar functioneert precies zo. Het dwingt ons positie te kiezen, omdat we niet langer kunnen doen alsof niets veranderd is. Ernst Bloch sprak over het begin als het moment waarop het mogelijke ons aankijkt en vraagt of we bereid zijn het te dragen.

Wie het nieuwe jaar reduceert tot symboliek, ontloopt deze vraag. Symbolen zijn geen versieringen. Ze zijn verdichtingen van verantwoordelijkheid. Het nieuwe jaar vraagt om een herijking van wat we als noodzakelijk beschouwen, wat kan blijven wachten en wat niet meer.

Ritueel wordt vaak geassocieerd met herhaling en traditie. Maar het gaat vooral om stabiliteit bij onzekerheid. Ritueel bindt het onzegbare aan het lichaam. De antropoloog Ernesto de Martino beschreef ritueel als een antwoord op existentiële desintegratie. Het voorkomt dat betekenis oplost wanneer woorden falen. Zonder ritueel kunnen beloftes soms blijven zweven in het denken.

In het nieuwe jaar is ritueel geen terugkeer naar het oude, maar een manier om gericht op de toekomst te blijven. Een handeling die herhaald kan worden wanneer overtuiging wankelt. Ritueel is geen magisch denken, maar een geheugensteuntje dat niet afhankelijk is van stemming. Het maakt trouw zijn mogelijk waar motivatie tekortschiet.

Opofferingen worden daarbij vaak opgevat als verlies. Maar ze zijn juist een vorm van scherpte. Elk leven dat richting heeft, is gebouwd op wat het weigert. De Oostenrijkse denker Ferdinand Ebner zag opofferingen als de voorwaarde voor ontmoeting. Wie alles wil behouden, ontmoet niets werkelijk. Een opoffering is geen heroïek, maar een weigering om betekenis te laten verdrinken in overvloed.

Het nieuwe jaar vraagt daarom niet om meer inspanning, maar om selectieve moed. Oftewel, de moed om niet alles tegelijk te willen zijn. Om mogelijkheden te laten sterven zodat het werkelijke de ruimte krijgt om te leven. Een opoffering is geen straf, maar een ordening van verlangen.

Hoop zonder aandacht wordt illusie en aandacht zonder hoop verlamming

Stilte wordt vaak gezien als leegte in plaats van verdichting. In stilte krijgen woorden hun gewicht terug. Max Picard beschreef stilte als een morele atmosfeer waarin waarheid kan ademen. Zonder stilte verliest betekenisgeving dichtheid en wordt taal sier. Het nieuwe jaar zonder stilte wordt een voortzetting van dezelfde ruis. Stilte confronteert ons met de vraag of onze beloftes werkelijk van ons zijn, of slechts echo’s van sociale verwachtingen. Stilte is geen vlucht uit de wereld, maar een correctie op oppervlakkigheid.

Hoop wordt vaak verward met optimisme. De Russische denker Lev Shestov zag hoop als het weigeren om de werkelijkheid tot feiten te reduceren. Hoop erkent wat er is, zonder het laatste woord eraan te geven. In het nieuwe jaar is hoop geen projectie van verbetering, maar een discipline van trouw zijn. Hoop vraagt dat we aanwezig blijven wanneer uitkomst en betekenis nog onduidelijk zijn. Hoop zonder aandacht wordt illusie. Aandacht zonder hoop wordt verlamming. Hun samenhang maakt het leven mogelijk zonder versimpeling.

Echte verandering begint zelden alleen vanuit het gedrag. Verandering begint in hoe we kijken en waarnemen. Zolang onze waarneming dezelfde blijft, herhalen onze daden zich in andere vormen. Gustav Fechner begreep verandering als een verschuiving van innerlijk perspectief, niet als een opeenstapeling van ingrepen.

Trouw is daarbij het vergeten woord. Niet trouw aan plannen of doelen, maar trouw aan bewust aandacht geven. Gabriel Marcel zag trouw zijn als een creatieve houding: blijven waar het ongemakkelijk wordt. In het nieuwe jaar is trouw geen garantie op succes, maar wel een nee tegen het verraad van diepe betekenisgeving. Lees dit nog eens.

Wie het nieuwe jaar ingaat met aandacht als belofte en trouw als methode, ontdekt dat de toekomst geen plek is om naartoe te leven, maar een morele houding die ons elke dag opnieuw onverbiddelijk en vruchtbaar aankijkt. Wie oplet, leest bovendien tussen de regels door wat ik zeg, zonder concreet te wijzen naar thema’s, gebeurtenissen, politieke stromingen en algemene ontwikkelingen. En anders zijn deze filosofische inzichten wellicht inspirerend om met kracht en verantwoordelijkheid de ‘2026-koe’ bij de horens te vatten.

Dina-Perla Portnaar

Dina-Perla Portnaar is een Nederlandse en ook internationale schrijver, spreker, trainer en adviseur die zich richt op ethiek, moraliteit en kritisch denken, gecombineerd met storytelling. Ze werkt in diverse sectoren, waaronder IT, finance, healthcare en non-profit, als director in marketing, PR en communications. Portnaar deelt persoonlijke ervaringen in haar werk, zoals in haar TEDx-talk ‘To see the patterns is to see the solutions’, waarin ze geweld en kindermisbruik bespreekt op basis van haar eigen leven. Ze schrijft voor platforms als Medium, The Freethinker, The Liberum, The Miskatonian en Courage.Media, met thema’s als intellectuele frustratie, filosofische fictie en maatschappelijke patronen. Haar roman ‘Memos from the Edge’ zal verschijnen in 2026. Dina-Perla Portnaar heeft ook een IMDB-pagina.