Van idyllisch water naar ecologische ramp: het verborgen verhaal van de Nieuwkapelleplas

11 augustus 2025

Thermische gelaagdheid maakt diepe zones van Nieuwkapelleplas onleefbaar

Wie op een zomerdag langs de Nieuwkapelleplas in Nieuwkapelle wandelt, ziet een spiegelend wateroppervlak, omzoomd door rietkragen en af en toe een visser die zijn dobber in de gaten houdt. Onder dat ogenschijnlijk rustige tafereel speelt zich echter een proces af dat het leven in de plas in zijn greep houdt. Het heet thermische gelaagdheid, een natuurkundig verschijnsel waarbij het water zich in lagen splitst en de onderste laag langzaam verstikt. Een recent onderzoek, uitgevoerd in opdracht van De Watergroep in het kader van plannen voor een drijvend zonnepark, brengt het hele mechanisme scherp in beeld.

Zodra de eerste warme dagen het wateroppervlak opwarmen, ontstaat er een bovenlaag die lichter en warmer is dan het koude, zware water eronder. Die bovenlaag – in vaktermen het epilimnion – blijft rijk aan zuurstof door wind en golfslag. Daaronder ligt het hypolimnion, koud en stil, waar nauwelijks nog zuurstof doordringt.Tussen deze twee werelden vormt zich de spronglaag, een dunne zone waar de temperatuur in korte afstand sterk daalt. Het lijkt onschuldig, maar deze scheiding houdt de watermassa’s gescheiden, waardoor er in de diepte een langzaam groeiend zuurstoftekort ontstaat.

In de zomermaanden wordt de situatie nijpend. Het zuurstofgehalte in de onderste lagen zakt tot onder de grens waarbij vissen en andere dieren nog kunnen overleven. Wie in gedachten even afdaalt naar die diepte, ziet een stille wereld, zonder beweging, zonder lichtspel, zonder leven.
Alsof dat nog niet genoeg is, zorgt het zuurstoftekort ervoor dat fosfor uit de bodem vrijkomt. Dat is voedsel voor algen en fytoplankton, die in de warmere bovenlaag juist wel floreren. Zo voedt de onderwaterstilte boven de bodem indirect een algenbloei aan de oppervlakte.

Pas in de winter, wanneer de temperatuur overal gelijk wordt, mengt het water weer volledig. Dan stroomt de zuurstof tot op de bodem en keert er tijdelijk leven terug. Maar het is een kortstondige adempauze. Zodra het voorjaar zich opnieuw aandient, herhaalt het patroon zich, jaar na jaar.

Volgens de onderzoekers zou een gecontroleerde doorstroming in de winter, met aanvoer van schoon water, de zuurstofarme lagen kunnen doorbreken en tegelijk overtollige voedingsstoffen wegspoelen. Maar dat is geen simpele ingreep. Elke verandering heeft zijn weerslag op de bestaande planten- en dierenwereld. Maatwerk is dus noodzakelijk, en de vraag blijft of de ecologische balans daardoor beter wordt of juist verder onder druk komt.

De plannen voor een drijvend zonnepark op de Nieuwkapelleplas voegen een extra laag complexiteit toe. Panelen op het water zouden in de zomer het zonlicht deels tegenhouden, waardoor de bovenlaag mogelijk minder snel opwarmt. Dat zou de gelaagdheid kunnen vertragen of afzwakken.
Tegelijk verandert de lichtinval, en dat heeft gevolgen voor waterplanten en algen, met mogelijke effecten op de voedselketen. Ook de invloed van de wind wordt kleiner, waardoor de natuurlijke menging van het water kan verminderen.

Bronnen

• Onderzoek naar de ecologische waarde en het functioneren van Nieuwkapelleplas (Diksmuide), INBO, 2025
• Rapporten van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 2025
• https://www.facebook.com/share/g/16bQQL1itm/

Andy Vermaut vanuit Den Haag
📞 +32 499 35 74 95